Succesvolle integratie in Nederland, maar toenemend politiek racisme

Chan E.S. Choenni
[ 17 augustus 2026 ]

Artikel 1 van de Grondwet van Nederland luidt:

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Dr. Chan Choenni

In 2022 werd op verzoek van de Tweede Kamer een Staatscommissie inge­­steld met als op­dracht om weten­schap­pe­lijk onder­zoek te doen naar discriminatie en racisme in Nederland. Na liefst vier jaar kwam in juni 2026 het eind­rapport van de com­mis­sie uit, getiteld Discrimi­natie door­brek­en. Naar een overheid die discriminatie en racisme bestrijdt en voorkomt. In het rapport worden de ontwikkelingen in Nederland in de afgelopen 100 jaar op het terrein van discriminatie onder de loep genomen. Ik beperk mij hier tot enkele aspecten van racisme en discriminatie jegens mensen met een migratieachtergrond.

Demonstratie tegen Zwarte Piet (AI).

Vooruitgang, stagnatie en backlash
De Staatscommissie constateert enkele positieve ontwik­ke­lingen. Zo heeft de langdurige strijd tegen discriminatie en racisme ertoe geleid dat er vandaag de dag in veel gevallen wettelijk gelijkheid is voor verschillende groepen in de Nederlandse samenleving. Ook wordt geconstateerd dat de afschaffing van de slavernij in het Koninkrijk der Neder­landen meer dan 150 jaar geleden plaatsvond, maar dat het tot 2022 duurde voordat er namens de regering excuses werden aangeboden en er erkenning is dat bepaalde vormen van discriminatie voortvloeien uit historische erfenissen. Voorts wordt een cultuuromslag genoemd, waardoor veel vormen van discriminatie en racisme minder acceptabel zijn. Het proces van een dergelijke cultuuromslag kan volgens de Staatscommissie treffend worden geïllustreerd rondom de figuur van Zwarte Piet. Het publieke debat over deze kwestie leidde tot een langzame maar gestage verandering. Steeds vaker werd de figuur van Zwarte Piet (h)erkend als een culturele praktijk met racistische wortels. Er kwamen steeds meer aanpassingen bij intochten, in winkels en op tv. In 2025 heeft actiegroep Kick Out Zwarte Piet zichzelf opgeheven, omdat zij naar eigen zeggen het gestelde doel had bereikt.

In het eindrapport wordt echter terecht vastgesteld dat de afgelopen 100 jaar weliswaar vooruitgang is geboekt, maar dat hard­nekkige en diepge­wortel­de vormen van dis­cri­mi­natie en racisme blijven voortbe­staan. Tal­loze on­der­­zoeken tonen aan dat er nog steeds gedis­crimi­neerd wordt op basis van geslacht, religie of herkomst. Daarnaast is er volgens het eindrapport een zogenoemde backlash (terugslag) in Nederland te ontwaren in de eenentwintigste eeuw doordat verworven gelijke rechten onder druk zijn komen te staan en anti-discriminatie initiatieven worden teruggedraaid. Die backlash komt volgens mij ook tot uiting door de toename van het zogeheten politiek racisme met de opkomst van bepaalde politieke partijen. Opmerkelijk genoeg heeft dit eindrapport van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme tot nog toe weinig aandacht gekregen, evenals het rapport uit 2024 van de Staatscommissie Demogra­fische Ontwikkelingen 2050. Daarin wordt aandacht besteed aan de vergrijzing van de Nederlandse samenleving en de toenemende culturele diversiteit door migratie.

Verkleuring van de bevolking
Het toenemend politiek racisme in Nederland lijkt alles te maken te hebben met de voortgaande verkleuring van de Nederlandse samenleving, de zogenoemde etnische transitie. Hiermee bedoel ik het proces,, waarbij het aandeel van mensen met een migratieachtergrond in de totale Nederlandse bevolking toeneemt ten koste van het aandeel van de witte (inheemse) bevolking. Deze transitie heeft zich versneld voltrokken in de eenentwintigste eeuw en is een onomkeerbaar proces. Het geboortecijfer onder de inheemse witte vrouwen is immers al enkele decennia lager dan het vruchtbaarheidscijfer van 2,1 dat volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) nodig is om een stabiele bevolking qua omvang te garanderen. Volgens het CBS was dit vruchtbaarheidscijfer in 2026 gedaald tot 1,4. Bovendien is er sprake van toenemende vergrij­zing onder de inheemse (witte) bevolking. Dat betekent dat het aandeel van witte mensen van 65 jaar en ouder toeneemt. Het lage vruchtbaarheidscijfer en de toenemende vergrijzing onder de inheemse bevolking betekent dat door de tijd heen hun aandeel in de Nederlandse bevolking zal blijven afnemen. Het aandeel van mensen met niet-inheemse afkomst zal daarentegen stijgen. Deze groep vormt gemiddeld beschouwd een jongere bevolking en er is minder vergrijzing dan onder de inheemse bevolking. Bovendien zal de (arbeids)immigratie doorgaan in verband met de voortgaande groei van de Nederlandse economie.

In 2026 is volgens het CBS meer dan een kwart van de Nederlandse bevolking van niet-inheemse afkomst. Ruw­weg heeft dus meer dan 4 miljoen van de 18 miljoen inwoners een migratieachtergrond. Vroeger werden zij aangeduid als allochtonen. Dat zijn degenen die buiten Nederland zijn geboren en degenen van wie minstens één ouder in het buitenland is geboren (de tweede generatie). Het CBS telt de derde generatie, namelijk de kleinkinderen van degenen die in het buitenland zijn geboren, niet tot de groep mensen met een migratieachtergrond. Vaak worden zij echter vanwege hun huidskleur en/of etnische herkomst wel tot deze groep gerekend. Het aandeel van deze derde generatie zal toenemen en als deze wordt opgeteld bij de groep met een migratieachtergrond, dan is het aandeel van mensen met een niet-inheemse afkomst hoger dan een kwart van de Nederlandse bevolking.

Er zijn voorspellingen dat in 2050 wel eens een derde van de Neder­land­se bevolking uit mensen met een migra­tie­achter­grond zal bestaan. Kortom: de voortgaande ver­kleu­ring van Neder­land zal voort­gaan. Tevens zal naar verwachting geen beleid worden gevoerd om het aandeel van de witte bevolking te laten toenemen. Een stimuleringsbeleid om het vruchtbaarheidscijfer te verhogen zal er niet komen. Bovendien lijkt een dergelijk beleid –bijvoorbeeld premies voor het krijgen van meer kinderen – niet automatisch te leiden tot groei van de bevolking. In haar rapport van 2024 adviseert de Staats­commissie Demografische Ontwikke­lingen 2050 tot een gematigde groei van de Nederlandse bevolking (19 tot 20 miljoen in 2050) gelet op de opnamecapaciteit van Nederland en de druk op woningen en voorzieningen. Daartoe zijn onder meer keuzes nodig die arbeidsmigratie, gezinsmigratie, asielmigratie en studiemigratie beïn­vloeden.

Toename politiek racisme
Er zijn in Nederland in deze eeuw politieke partijen opgekomen die al dan niet openlijk mensen met een migratieachtergrond continu problematiseren. De in 2006 opgerichte Partij voor de Vrijheid (PVV) richt zich vooral op de vermeende dreiging van islamisering van Nederland en de overmatige criminaliteit onder Marokkaanse jongens. Vanaf 2010 kon de PVV op een behoorlijke aanhang rekenen en werd in 2023 landelijk zelfs de grootste partij. De laatste jaren is ook enig succes te zien voor de in 2016 opgerichte Forum voor Democratie (FVD). Bij de laatste landelijke verkiezingen van 2025 heeft deze partij zeven zetels gewonnen in de Tweede Kamer. Volgens een recente peiling van opiniepeiler Maurice de Hond zal hun zetelaantal zich verdubbelen. Dit is opmerkelijk omdat FVD extremer is in de opstelling met betrekking tot de voortgaande etnische transitie in Nederland dan de PVV. Deze partij wil burgers met een migratieachtergrond terugsturen naar hun vermeende herkomstland. De FVD typeert de voortgaande etnische transitie als ‘omvolking’ van Nederland. Er wordt zelfs gesuggereerd dat de bestuurlijke elite met opzet de ‘inheemse bevolking’ (lees: de oorspronkelijke witte bevolking) wil vervangen. FVD streeft daarom naar een witte etnostaat en wil een remigratiebeleid (lees: deportatiebeleid) om de voort­gaan­de teruggang van het aandeel van de inheemse witte bevolking in Nederland te stuiten. De opstelling van politieke partijen dat in Nederland geboren personen die niet wit (niet-inheems) zijn er niet thuishoren en moeten vertrekken naar hun vermeende herkomstland, kan worden gekwalificeerd als politiek racisme.

Geen multicultureel drama
In verband met de voortgaande verkleuring van Nederland had de publicist Paul Scheffer in januari 2000 aange­kondigd dat zich een zogenaamd multicultureel drama zou voltrekken. Als gevolg van de toename van mensen met een migratieachtergrond werd gevreesd voor etnische segregatie en polarisatie, verloedering, het ontstaan van getto’s, toenemende islamisering en zelfs ‘rassenrellen’. Ruim een kwart eeuw later is de etnische transitie vooral in de grotere steden steeds meer merkbaar. De Nederlandse samenleving is zienderogen etnisch diverser geworden vergeleken met 40-50 jaar geleden toen niet meer dan 10 procent bestond uit mensen met een migratieachtergrond. Tegenwoordig heeft een derde tot meer dan de helft van de bevolking in de grote steden een niet-inheemse afkomst.

Het blijkt echter dat zich geen multicultureel drama heeft voltrokken. Integendeel: de multiculturele samenleving is in Nederland springlevend en vrij harmonieus gebleven. Op sociaaleconomisch terrein is er sprake van grote voor­uit­gang. Mensen met een migratieachtergrond participeren volop in de Nederlandse samenleving en er zijn geen getto’s (ontstaan). Er is geen grote werkloosheid en ‘rassen­rellen’ zijn uitgebleven. De sombere voorspellingen van Scheffer zijn dus niet uitgekomen. Niet alleen is er participatie in vrijwel alle sectoren, maar ook het opleidingsniveau van burgers met een migratie­achter­grond is gestaag toegenomen. Ook wat betreft het met elkaar samenleven is er vooruitgang. Er is sprake van een toenemende etnische vermenging en van culturele integratie, zoals op culinair gebied en op het terrein van amusement.

Je kunt zelfs zeggen dat de multiculturele samenleving in Nederland feitelijk een succes is geworden. De extreem rechtse partijen leggen echter overmatig grote nadruk op enkele negatieve aspecten. De dreigende islamisering van de samenleving is uitgebleven. Wel is alertheid geboden ten aanzien van de politieke islam (islamisme). Om terroristische aanslagen te voorkomen moeten potentiële daders voortdurend in de gaten worden gehouden. De eerder gesignaleerde backlash heeft ook te maken met de voortgaande instroom van asielzoekers. Dit leidt tot spanningen in gemeenten waar de regering asiel­zoekers­centra (AZC’s) wil openen en – vanwege het tekort aan beschikbare woningen – bij het toekennen van woningen aan statushouders (erkende asielzoekers). Criminaliteit onder (afgewezen) asielzoekers en het ontbreken van een adequate aanpak verergeren dit probleem. Er is ook een hardnekkig probleem met een deel van de Marokkaanse jongens dat blijft zorgen voor maatschappelijke overlast.

Maar al met al is op sociaaleconomisch terrein en cultureel gebied sprake van een relatief succesvolle integratie. Geconstateerd kan worden dat racisme en discriminatie ten opzichte van mensen met een migratieachtergrond de afgelopen decennia is afgenomen. In het bijzonder op de arbeidsmarkt is mede als gevolg van de toenemende vraag naar arbeid vooral directe discriminatie afgenomen. Wanneer er sprake is van een krappe arbeidsmarkt – dat wil zeggen dat er een grote vraag naar arbeid is en een ontoereikend aanbod – dan is er weinig grond om te discrimineren.. Dat is de afgelopen jaren het geval in Nederland en daarom is er bij de instroom op de arbeidsmarkt tegenwoordig minder discriminatie. Maar bij de doorstroom, zoals de bevordering naar hogere functies, is nog steeds sprake van racisme en discriminatie.

Screenshot

Institutioneel racisme
Een andere vorm van racisme die echter hardnekkig is blijven bestaan, wordt in het eindrapport van de Staats­commissie tegen Discriminatie en Racisme aange­duid als insti­tu­tio­neel racisme. Dat staat voor praktijken, vanzelfsprekendheden en ingesleten gewoonten die tot gevolg hebben dat mensen uit bepaalde etnische groepen in een slechte positie terechtkomen en blijven; ook ervaren zij drempels en belemmeringen om in te stromen en door te stromen in instituties. Het betreft hier, bijvoorbeeld, de manier waarop provincies werven (via gevestigde netwerken) en het principe om bij bezuinigingen in arbeidsorganisaties degenen die als laatste zijn inge­stroomd, als eerste te laten uitstromen (last in, first out). Deze praktijken zijn niet vanwege racistische opvattingen ontworpen, maar hebben volgens de Staatscommissie wel het effect dat mensen met een migratieachtergrond worden achtergesteld. Deze insti­tuties moeten worden aangepast aan de verander(en)de samenstelling van de Nederlandse bevolking. Indien dat niet gebeurt, zal het gevolg zijn dat dat cruciale instituties nog steeds grotendeels wit blijven, terwijl de omringende samenleving is verkleurd. Gedacht kan worden aan het politieapparaat, besturen van belangrijke instellingen, zoals de Tweede Kamer, en het personeel van de provincies. In het kader van het voorkomen en bestrijden van institutioneel racisme moet dan ook worden gestreefd naar een zo groot mogelijke afspiegeling van de divers samengestelde bevolking, aldus het eindrapport van de Staatscommissie.

De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme pleit voorts voor dataverzameling en kennisontwikkeling over discriminatie en racisme. Want als je niet meet of onder­zoekt, weet je niet of je aanpak effectief is. Om discriminatie en racisme effectief te kunnen bestrijden, zijn er betrouwbare gegevens nodig die het mogelijk maken om verschillen in behandeling, toegang en uitkomsten tussen groepen mensen zichtbaar te maken. Zonder inzicht in patronen blijft volgens de Staatscommissie de aanpak van discriminatie ad hoc, reactief en ondermaats. Terecht wordt voorts gesteld dat tegelijkertijd bestaande meet­metho­den en onderzoekscategorieën hun bruik­baar­heid door demografische verschuivingen door de tijd heen verliezen. In dit verband kan gewezen worden op gestage toename van het aantal Gemengden in de Nederlandse bevolking. Er ontbreken vooralsnog precieze cijfers hierover.

Het is al met al te hopen dat de aanbevelingen van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme worden uitgevoerd en het eindrapport niet in de bekende bureaula verdwijnt. Want het voorkomen en bestrijden van discri­minatie en racisme blijft een belangrijke opdracht voor de Nederlandse regering.

Chan Choenni is emeritus hoogleraar Hindostaanse migratie en was van 1985 tot en met 1991 wetenschap­pe­lijk onderzoeker bij het Landelijk Bureau Racisme­bestrijding (LBR).

Foto: Radjin Thakoerdin / Hindorama

Ingekomen reacties >>

TOP