Oog in oog met Paramaribo. Verhalen over het herinneringserfgoed

Hans Ramsoedh

Paramaribo kent veel gedenk­tekens, maar ik sluit niet uit dat bij het grote publiek slechts een aantal bekend is zoals het Monument van de Surinaamse Gevallenen van de Tweede Wereldoorlog (1950) bij de Marinetrap aan de Waterkant, het stand­beeld van Mahatma Gandhi (1959) aan de Knuffelsgracht bij de Heiligenweg, het Vrijheidsbeeld Kwakoe (1963) op de hoek van de Dr. Sophie Redmondstraat / Zwartenhovenbrugstraat, de stand­beelden van de politici Jopie Pengel (1974) en Jagernath Lachmon (2014) op het onafhan­ke­lijk­heids­plein, het Monument van de Revolutie (1981) aan de Waterkant op plek waar tot 25 februari 1980 het Hoofdbureau van Politie stond en het stand­beeld Baba en Mai (1994) aan de Kleine Combéweg (vóór het Kabinet van de President van Suriname).

Monument Baba en Mai

Daarnaast zijn er nog andere gedenk­tekens die een promi­nente plek innemen in Paramaribo maar die niettemin tamelijk onbekend zijn bij het grote publiek zoals het Dankbaarheidsmonument, het Eenheidsmonument Mama Sranan, het Statenmonument en het carillon. Het Dankbaarheidsmonument (1955) op het Sivaplein (op de hoek van Dominee- en Zwartenhovenstraat) werd tijdens het bezoek van koningin Juliana en prins Bernard aan Suriname onthuld als dank voor de Surinaamse hulp aan de Nederlandse bevolking tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op de sokkel staat de tekst: Nederland gedenkt dankbaar de hulp tijdens de oorlog 1940–1945 en daarna door Suriname uit gevoel van saamho­righeid. Het Eenheidsmonument Mama Sranan (1965) aan de Kleine Combéweg werd door koningin Juliana tijdens haar bezoek aan Suriname in 1965 onthuld en symbo­li­seert eenheid in verschei­denheid in Suriname: een gesti­leerde vrouwen­figuur (zinne­beeld voor Suriname) die haar vijf kinderen koestert. De kunstenaar, Jozef Klas liet zich hierbij inspi­reren door de oude Surinaamse vlag die bestond uit vijf gekleurde sterren (symbool voor de vijf verschil­lende bevol­kings­groepen) verbonden door een eclips.

Dankbaarheidsmonument

Monument Mama Sranan

Het Statenmonument (1966) op het Vaillantsplein (tegenover Spanhoek) van de kunstenaar Stuart Robles de Medina werd onthuld ter gelegenheid van honderd jaar Staten van Suriname. Dit monument staat in een ronde vijver met fontein en bestaat uit zeven gesti­leerde figuren. Vijf gestaltes dragen ieder een vaandel als symbool van democratie, twee kinderen verte­gen­woor­digen de Surinaamse jeugd. Door verwaar­lozing en vervuiling was het fontein lange tijd buiten gebruik. Het Carillon (1978) is een klokkenspel op het Vaillantsplein en een geschenk van de Nederlandse Eerste en Tweede Kamer aan Suriname ter gelegenheid van de Surinaamse onafhan­ke­lijkheid in 1975. Het Carillon speelt iedere kwartier van 6.00 uur tot 20.00 uur. Het klokkenspel begint en eindigt met het Surinaamse volkslied. Daarnaast worden andere liedjes gespeeld zoals Peroen Peroen mi patron en Ghori ghori.

Statenmonument

In Oog in oog met Paramaribo gaat Eric Kastelein op zoek naar de meer dan honderd cultuur­his­to­rische gedenk­tekens in Paramaribo, hun geschie­denis en naar de kunste­naars die ze maakten: stand­beelden, borst­beelden, beelden­groepen, gedenk­stenen, gedenk­zuilen en plaquettes. Ze staan langs de kant van de weg, op pleinen, in grasperkjes, op binnen­plaatsen van gebouwen, langs het water, in de Palmentuin, op begraaf­plaatsen of in de hal van gebouwen en dus soms op locaties die niet altijd vrij toegan­kelijk zijn. Sommige zijn opvallend groot, weer andere bescheiden, ze zijn van marmer, brons, graniet, beton, metaal, hout, tegels, aluminium en baksteen. Ieder stand­beeld, borst­beeld en iedere plaquette heeft een eigen verhaal en een eigen geschie­denis. Al deze gedenk­tekens vallen onder herin­ne­ringserfgoed. Onder de gedenk­tekens vallen ook drie bijzondere bomen, de Niemboom aan de Waterkant bij het Onafhankelijkheidsplein, de Mamabon op de hoek van de Mr. Dr. J.C. de Mirandastraat en de Henck Arronstraat (tegenover het oud gebouw van de Staten van Suriname en de Herdenkingsboom op de hoek van de Zwartenhovenbrugstraat en de Saramaccastraat.

Niemboom

De Niemboom is in 1948 geplant ter herdenking van het 75-jarig verblijf van Hindostanen in Suriname. Dit exemplaar is voor die gelegenheid uit India geïmpor­teerd. Er is voor deze boom gekozen omdat niem voor Hindostanen belangrijk is vanwege de genees­krachtige bestand­delen tegen allerlei ziektes. Door de Stichting Mátá Gauri is bij deze boom in 1979 een gedenk­steen op een tafelhoge lessenaar geplaatst. De Mamabon of Statuutboom is op 29 december 1954 geplant ter gelegenheid van de inwer­king­treding van het Statuut waarbij Suriname binnen­landse autonomie verkreeg. Deze groen­hartboom geniet in Suriname grote bekendheid omdat burgers vaak onder deze boom uiting geven aan hun ongenoegen of bijeen­komen om te protes­teren tegen vermeend onrecht. De Herdenkingsboom (ook een groen­hartboom) is in 1963 geplant als herdenking van honderd jaar afschaffing van de slavernij in Suriname. Slavernijherdenkingsbijeenkomsten vinden in de regel plaats bij het stand­beeld van Kwakoe waardoor de Herdenkingsboom bij het grote publiek tamelijk onbekend is gebleven.

De auteur is van huis uit marketing manager. Zijn belang­stelling voor Suriname en de gedenk­tekens ontstond toen hij naast zijn baan geschie­denis studeerde. Bij een van de vakken stond Suriname centraal. Hij is toen veel gaan lezen over het land. Toen vervolgens een paar Surinaamse collega’s hem vertelden over het binnenland, over het prachtige en ongerepte tropisch regenwoud, vertrok hij in 2010 naar Suriname om met eigen ogen de gedeelde geschie­denis te ervaren en de oude binnenstad te zien. Vanaf 2010 is hij figuurlijk nooit meer weggegaan. Hij komt er sindsdien bijna jaarlijks. Hij werkte drie jaar aan deze publi­catie.

In dit boek is het herin­ne­ringserfgoed verdeeld over elf thema­tische hoofd­stukken: Koloniale overheid en het Koningshuis, Religie, Immigratie, Economie, Slavernij, Oorlog en Strijd, Cultuur, Wetenschappen en Sport, Politiek en Vakbond, Onafhankelijkheid, Samenleving en Buitenland.

Borstbeeld Luchman Sing

In het hoofdstuk Immigratie vinden we onder meer een beschrijving van het borst­beeld van de Brits-Indische contractant Luchman Sing (1923), het stand­beeld van Jai Kisan (2011) bij de zondags­markt aan de Kwattaweg dat een ode is aan Hindostaanse klein­land­bouwers en Jane Tetary (2017) die bij een opstand van contract­ar­beiders in 1884 werd doodge­schoten. Het zijn de achter­grond­ver­halen bij een aantal gedenk­tekens die dit boek lezens­waardig en bijzonder maken zoals over de succes­volle en steen­rijke Brits-Indische contract­ar­beider Luchman Sing en de ontstaans­ge­schie­denis van het stand­beeld Baba en Mai van de kunstenaar Krishnapersad Khedoe. Luchman Sing kwam in 1889 op negen­tien­jarige leeftijd aan in Suriname als contract­ar­beider. Na afloop van zijn contract­pe­riode vestigde hij zich in Paramaribo waar hij een winkel opende en goederen impor­teerde uit India waaronder Asamzijde voor heren­pakken. Hij inves­teerde zijn geld in onroerend goed, werd rijk en verwierf aanzien. Als voorzitter van het Comité Gedenkteeken Barnet Lyon speelt hij een belang­rijke rol in de reali­satie van het borst­beeld van de Agent-Generaal voor de Immigratie in 1908 bij de ingang Palmentuin aan de Grote Combéweg. Dit borst­beeld bleef daar tot 2017 staan toen het werd vervangen door het stand­beeld van Tetary. Luchmon Sing was ook een van de voorzitters van de in 1910 opgerichte Surinaamsche Immigranten Vereeniging waarvan de naam in 1922 werd veranderd in Bharat Oeday. Hij overleed tijdens een zakenreis in India in 1922. Zijn weduwe richtte na zijn overlijden de Luchman Sing Stichting op die met de schenking van haar (dertig­duizend gulden) een opvanghuis (het Bosmanshuis naast het politie­bureau aan de Waterkant) begon voor hulpbe­hoe­vende ex-Brits-Indische contract­ar­beiders. Om haar man te gedenken gaf de weduwe aan een Italiaanse beeld­houwer de opdracht om van Silezisch marmer een borst­beeld van hem te vervaar­digen. Dit borst­beeld kreeg een plek in het Bosmanshuis. Toen tijdens de militaire staats­greep in 1980 het politie­bureau werd beschoten en vervolgens afbrandde, ging ook het naast­ge­legen Bosmanshuis in vlammen op. Het borst­beeld, hoewel beschadigd, werd gered door de Chinese winkelier die de ruimte op de begane grond huurde. In 2003 kreeg het borst­beeld van Luchman Sing een plek in het vereni­gings­gebouw van Suriname Hindi Parshad aan de Hindilaan. Deze tweede onthulling geschiedde door de Indiase minister van Buitenlandse Zaken tijdens zijn bezoek aan Suriname. Lezenswaardig in dit boek is ook het verhaal rond het stand­beeld Baba en Mai van de kunstenaar Khedoe. De vrachtauto waarmee het kleimodel werd vervoerd belandde in een sloot en het kunstwerk raakte onher­stelbaar beschadigd. In 1993 ging het voor de tweede keer mis. De kunstenaar had het model van Baba in de auto geladen om te vervoeren, maar op nog geen vijftig van het huis viel het van de achterbank waardoor beide armen afbraken. Het bovenstuk van Baba met de afgebroken armen stond meer dan twintig jaar op een verroeste velg aan de rand van een trens en onder twee bomen op het voorerf van het huis van de kunstenaar. Sinds de opening van het beeld­houwer Khedoe-museum in 2018 staat het beeld op een sokkel voor de ingang.

In een aantal reisgidsen over Suriname vinden we soms summier infor­matie over gedenk­tekens. Oog in oog met Paramaribo voorziet daarom in een behoefte. Het is rijk geïllu­streerd (200 foto’s) met oog voor details. De auteur neemt in dit boek de lezer mee langs vergeten histo­rische verhalen en voorziet de bekende verhalen van nieuwe details. Dit maakt het boek ook uniek. De in dit boek bijeen­ge­brachte erfgoed­ver­halen over bijzondere mensen, bijzondere gebeur­te­nissen en bijzondere plekken in Suriname leveren een belang­rijke bijdrage aan onze kennis van het Surinaamse herin­ne­ringserfgoed en daarmee van een belangrijk aspect van de Surinaamse culturele geschie­denis.

Eric Kastelein, Oog in oog met Paramaribo. Verhalen over het herin­ne­ringserfgoed. Volendam 2020: LM Publishers, ISBN 978940225031, hardcover, 328 pp, prijs € 24,50.

Het boek is verkrijgbaar via de (online) boekhandel, eventueel met link naar boekhandel waar jullie connectie mee hebben. Of naar LM Publishers, boek is te bestellen via deze link: https://lmpublishers.nl/catalogus/oog-in-oog-met-paramaribo/

TOP