Mahatma Gandhi een racist?

Hans Ramsoedh

Op de gol­ven van de wereld­wi­jde protesten tegen racisme en dis­crim­i­natie raast er een beelden­storm. Stand­beelden van per­so­n­en die sym­bool staan voor racisme en dis­crim­i­natie wor­den omver gehaald (ontsok­kel­ing) of beklad. Een stand­beeld dat het inmid­dels ook moet ont­gelden is dat van Mahat­ma Gand­hi. In een aan­tal Afrikaanse lan­den wordt al enkele jaren geprotes­teerd tegen de aan­wezigheid van stand­beelden van Gand­hi van­wege zijn racis­tis­che uit­sprak­en over zwarten. Ook in Enge­land zijn er thans activis­ten die pleit­en voor ver­wi­jder­ing van zijn stand­beelden. In Ned­er­land is vorige week het stand­beeld van Gand­hi in Ams­ter­dam-Zuid (Churchill-laan) met rode verf beklad. Op de sokkel is ‘racist’ geschreven en de cijfers 1312. Deze cijfers staan voor de let­ters A‑C-A‑B, all cops are bas­tards. Dat Gand­hi met deze cijfers in ver­band wordt gebracht is hoogst merk­waardig aangezien hij nim­mer geweld heeft gebruikt.

Bekladding stand­beeld Mahat­ma Gand­hi in Ams­ter­dam-Zuid

Gand­hi als racist 
Mahat­ma Gand­hi (2 okto­ber 1869–30 jan­u­ari 1948) geldt inter­na­tion­aal als een icoon van geweld­loos verzet tegen racisme, dis­crim­i­natie en kolo­nial­isme. Veel stri­jders voor mensen­recht­en von­den en vin­den hun inspi­ratie in Gand­hi en zijn lev­ens­missie zoals Mar­tin Luther King Jr. en Nel­son Man­dela. Wat is het racis­tis­che ver­wi­jt aan het adres van Gand­hi? Gand­hi beschouwde de zwarten in Zuid-Afri­ka als onge­civiliseerd, vies en lev­end als dieren. Hij kon het niet hebben dat hij als Indiër een­zelfde behan­del­ing kreeg als een zwarte. Gand­hi beschouwde, in navol­ging van de Europese kolo­nialen, Indiërs als superieur ten opzichte van de zwarte Zuid-Afrika­nen en hij adviseerde Indiërs om con­tact met zwarte Zuid-Afrika­nen te ver­mi­j­den. Gand­hi deed deze uit­sprak­en tij­dens zijn verbli­jf in Natal in Zuid-Afri­ka tussen 1893 en 1915.

De racis­tis­che uit­sprak­en van Gand­hi wer­den bek­end toen een biografie over hem ver­scheen van de hand van Joseph Lelyveld, gewezen hoof­dredac­teur van The New York Times en bewon­der­aar van Gand­hi: Great Soul: Mahat­ma Gand­hi and His Strug­gle with India (2011). Daar waar Gand­hi in India bij­na de sta­tus heeft van een heilige, betek­ende Lelyvelds biografie een ontheilig­ing of demythi­fi­catie van de Grote Ziel. Lelyvelds biografie bevat veel terz­i­jdes waarin hij hem onder meer afschildert als een bisek­sueel, racist, ijdel­tu­it, zuur­pruim en een manip­u­la­tor. De recen­sies die ver­vol­gens in Britse kran­ten ver­sch­enen hebben vooral deze ‘terz­i­jdes’ uitver­g­root dit tot groot onge­noe­gen van de auteur blijkens inter­views met hem, omdat Gand­hi zich jaren lat­er dis­tantieerde van zijn racis­tis­che uit­sprak­en. Niet ver­rassend is dat in India met grote schok werd gereageerd op de recen­sies in Britse kran­ten over de Gandhi’s biografie. In de ogen van Indiërs hield deze biografie namelijk een ontheilig­ing in van iemand die inmid­dels de sta­tus heeft van een heilige in India.
Vijf jaar lat­er ver­scheen eve­neens een andere pub­li­catie waarin het racisme van Gand­hi aan de orde kwam, maar die kreeg echter niet de brede aan­dacht in de pers als die van Joseph Lelyveld in 2011. Twee Indo-Zuid-Afrikaanse weten­schap­pers Ash­win Desai en Goolam Vahed pub­liceer­den in 2016 hun The South African Gand­hi: Stretch­er-Bear­er of Empire. Ook zij beschri­jven het racisme van Gand­hi tij­dens zijn Zuid-Afrikaanse jaren.
Ik sluit niet uit dat Gand­hi in zijn twintiger jaren met zijn uit­sprak­en over zwarte Zuid-Afrika­nen tij­dens zijn verbli­jf in Natal het nar­ratief van de racis­tis­che blanken over de infe­ri­or­iteit van het zwarte ras heeft overgenomen. Dit impliceert van mijn kant geen­szins een ver­goelijk­ing van zijn uit­sprak­en.

De geest van Tal­iban bin­nen de anti-racis­me­be­weg­ing 
Ik ontkom niet aan de indruk dat bepaalde (extrem­istis­che) activis­ten thans over­mand wor­den door blinde woede en dat bij hen gezond ver­stand en nuance ver te zoeken zijn. Het zou beteke­nen dat we ver­sneld bezig zijn een ieder aan wie een racis­tis­che zweem kleeft naar de sch­roothoop van de geschiede­nis te ver­wi­jzen. His­torische per­soon­lijkhe­den zijn geen heili­gen en hun erfe­nis is alti­jd incon­sis­tent. Dit geldt ook voor insti­tu­ties als de kerk.

Deze incon­sis­ten­tie licht ik hieron­der toe met een aan­tal voor­beelden. Ver­licht­ings­filosofen uit de acht­tiende eeuw zoals Voltaire en Mon­tesquieu staan sym­bool voor alles waar de Ver­licht­ing voor stond met zijn plei­dooien voor vri­jheid van religie, schei­d­ing van kerk en staat en de gelijkheid van de mens. De uni­verse­le mensen­recht­en zijn voor een belan­grijk deel  gebaseerd op de ideeën van deze ver­licht­ings­filosofen. Aan Mon­tesquieu hebben we de  poli­tieke inricht­ing van democ­ra­tis­che stat­en te danken gebaseerd op zijn the­o­rie over de schei­d­ing der macht­en, de Trias Polit­i­ca. Voltaire en Mon­tesquieu huldig­den echter racis­tis­che en anti­semi­tis­che opvat­tin­gen. Dit geldt ook voor veel andere ver­licht­ings­filosofen zoals  Immanuel Kant en David Hume. Deze filosofen namen lat­er afs­tand van hun racis­tis­che denkbeelden. Betekent het dat wij anno 2020 ondanks de omme­keer in hun denken hun gehele intel­lectuele erfe­nis dan maar in de ban moeten doen? Deze filosofen verkondig­den opvat­tin­gen die van­daag de dag totaal onaan­vaard­baar zijn, maar zij leef­den in een andere tijd en had­den in som­mige opzicht­en andere visies van goed en kwaad.

Hoe zit het met het chris­ten­dom, chris­telijke insti­tu­ties en sym­bol­en? Moeten kerken wor­den beklad en chris­telijke sym­bol­en uit het open­bare lev­en wor­den ver­wi­jderd omdat het chris­ten­dom het tot slaaf mak­en van Afrika­nen heeft gele­git­imeerd door te ver­wi­jzen naar ‘de vloek van Cham’? [Cham was een van de zonen van Noach, die door zijn vad­er was vervloekt].  Bin­nen het chris­ten­dom wer­den Afrika­nen via aller­lei twi­jfelachtige rede­naties gezien als nakomelin­gen van Cham. Pas in de negen­tiende eeuw zou het Vat­i­caan zich uit­spreken tegen slav­ernij. Net zoals de islam geen achter­lijke religie is van­wege het extrem­istisch islami­tisch fun­da­men­tal­isme, zo is de chris­telijke kerk van­wege de vele gevallen van kin­der­mis­bruik  geen ped­ofiele beweg­ing. Dergelijke opvat­tin­gen zouden van kortzichtigheid getu­igen.

Mal­colm X

Om bij de huidi­ge tijd te bli­jven,  Mal­colm X (1925–1965) geldt ook nu nog steeds als een icoon van het zwarte protest in de Verenigde Stat­en. Hij was echter in een bepaalde fase in zijn lev­en ook een racist (blanken zijn witte duiv­els, inter­ra­ciale huwelijken tas­ten de zuiv­er­heid van het zwarte ras aan), een anti­semiet (Joden zijn bloedzuigers en zijn de erg­sten van de witte duiv­els), een homo­foob en een sek­sist (vrouwen zijn ondergeschikt aan man­nen). Mal­com X gaf lat­er toe dat hij met zijn uit­sprak­en over blanken en joden fout zat. Moeten we hem des­on­danks bli­jven beschouwen als een racist en anti­semiet? Ik ben mij bewust van boven­ver­melde uit­sprak­en van Mal­colm X, maar hij bli­jft niet­temin voor mij vooral iemand die Afro-Amerika­nen waardigheid en een cul­tureel zelf­be­wustz­i­jn ver­schafte. Moeten we ook pleit­en voor een ver­bod op de muziek van Michael Jack­son op radio en tele­visie van­wege zijn kin­der­mis­bruik? Geen­szins, hij bli­jft voor mij de King of pop maar ik besef tegelijk­er­ti­jd dat de keerz­i­jde van zijn grote bij­drage aan enter­tain­ment ook het mis­bruik van kinderen is geweest.

Wat ik met deze voor­beelden duidelijk wil mak­en is dat we niet de extreme posi­tie of faux pas in het verleden van per­so­n­en en een insti­tu­tie als de kerk als een overtrekhoes moeten gebruiken voor hun gehele (geestelijke, intel­lectuele, artistieke et cetera) erfe­nis. We moeten oog hebben voor de incon­sis­ten­ties van per­so­n­en en insti­tu­ties en ons afvra­gen hoe deze zich ver­houden tot hun morele bood­schap. Mensen en sit­u­aties zijn com­plex en met één aspect aan de haal gaan lei­dt juist tot stereo­type­r­ing en fras­es zoals alle blanken zijn racis­ten en alle zwarten zijn lui. Met een dergelijke atti­tude rak­en we in een spi­raal van rad­i­cal­isme in plaats van dat we een con­struc­tieve dialoog aan­gaan. Wie we ook bij de enkels vast­pakken en met het hoofd omlaag houden, er zullen alti­jd zak­en uit de broekzak komen rollen die het daglicht niet kun­nen ver­dra­gen. Gand­hi vormt voor mij in dat opzicht geen uit­zon­der­ing. De ver­licht­ings­filosofen, Gand­hi, Mal­colm X en met hen vele anderen zijn niet per­fect. Nie­mand is dat. In blinde woede ontsokke­len en stand­beelden beklad­den zijn uitin­gen van een tal­ibanachtige geestes­gesteld­heid en beschouw ik als het kapen van een legi­t­ieme beweg­ing door extrem­is­ten. We moeten bij de belan­grijke kwest­ie die nu speelt niet de ver­keerde mensen de maat nemen, maar ons vooral focussen op bestri­jd­ing van het racisme en dis­crim­i­natie in het hier en nu!

TOP