
Kanta Adhin
In het kader van herwaardering van de koloniale geschiedenis zien we de laatste tijd bij bespreking van de Hindostaanse contractarbeid een groeiende nadruk op slachtofferschap. Dit wordt mede beïnvloed door het hedendaagse discours rond het slavernijverleden. Ik vraag me daarbij soms echter af waar we mee bezig zijn: gaat het ons nog om historische feiten of gebruiken we het verleden om een positie in het hier en nu te claimen? Met andere woorden: zijn we nog bezig met geschiedenis of met een identiteitsproject?
Ik denk dat iedereen het erover eens is dat de contractarbeid een uitbuitingssysteem was. De koloniale mogendheden hadden economische belangen en profiteerden van goedkope arbeid op de plantages. In het geval van de Hindostaanse contractarbeid werden inwoners van de kolonie Brits-Indië ertoe gebracht de keuze te maken om voor een aantal jaren in de Nederlandse kolonie Suriname te gaan werken. Die keuze werd gemaakt in de context van armoede, schulden, familieproblemen, sociale uitsluiting en andere beperkende omstandigheden. Niemand zal ook betwisten dat er sprake was van een contract tussen ongelijkwaardige partijen: aan de ene kant de contractarbeider, vaak ongeschoold en kwetsbaar, en aan de andere kant de koloniale overheid. Binnen een dergelijk systeem waren misstanden als misleiding, machtsmisbruik en onrecht onontkoombaar. De contractarbeiders waren daar slachtoffer van, maar ze waren ook personen die eigen afwegingen maakten.
Bij een beschrijving van de contractarbeid kunnen verschillende benaderingen worden gekozen die elkaar niet uitsluiten, maar juist aanvullen. Een sociologische benadering richt zich op maatschappelijke structuren en machtsverhoudingen. Bij een antropologische benadering wordt gekeken naar hoe mensen hun ervaringen beleefden en welke betekenis zij eraan gaven. Een jurist kijkt weer vooral naar rechten en plichten en de juridische verhoudingen tussen partijen. Samen leveren deze en andere perspectieven een rijker en completer beeld van de geschiedenis van de contractarbeid op.
Een scherpe focus op slachtofferschap reduceert contractarbeiders tot objecten van de geschiedenis, terwijl zij ook subjecten waren: mensen die keuzes maakten, risico’s namen, lichtpuntjes zagen en strategieën ontwikkelden om vooruit te komen. Zij leefden binnen een koloniaal systeem dat werd gekenmerkt door ongelijkheid en onrecht, maar het systeem bepaalde niet hun volledige bestaan. De contractarbeiders hadden, bijvoorbeeld, hun cultuur en deze vormde een bron van veerkracht en identiteitsvorming.
In de hedendaagse context levert slachtofferschap aandacht op. Verhandelingen en verhalen over de contractarbeid waarin vooral de onderdrukking centraal staat, spreken tot de verbeelding en appelleren aan hedendaagse gevoelens van morele verontwaardiging over het koloniale verleden. Maar ze vormen niet per se het volledige verhaal. Door slachtofferschap centraal te stellen, kunnen hedendaagse ervaringen van achterstelling, leed en intergenerationeel trauma onder de aandacht worden gebracht. Mogelijk leed en trauma’s wil ik beslist niet bagatelliseren. Toch ben ik beducht voor het ontstaan van een kunstmatige identiteit, waarmee ik hier bedoel: een identiteit die niet spontaan voortkomt uit familiegeschiedenis, cultuur en persoonlijke ervaring, maar een identiteit die in toenemende mate wordt opgebouwd rond een selectieve interpretatie van het verleden.
We zien vaker vergelijkingen van de Hindostaanse contractarbeid met het slavernijverleden. In dat verband viel mij een uitspraak op van een voormalige Curaçaose politicus en minister van Onderwijs, Omayra Leeflang: “De grootste valkuil van het slavernijverleden is de slachtoffermentaliteit.” Haar woorden drukken een ongemak uit dat ik herken: de vrees dat een eenzijdige nadruk op slachtofferschap uiteindelijk stigmatiserend kan werken. Dit ongemak neemt toe als ik zie wat er nu ook met behulp van kunstmatige intelligentie gebeurt.
Onlangs verscheen een herziene uitgave van het boek De tot koelie gemaakten van historicus R. Bhagwanbali uit 2021. Daarin zijn met behulp van ChatGPT gegenereerde afbeeldingen opgenomen van straffen en martelingen die de contractarbeiders ondergingen, waarvoor geen authentiek beeldmateriaal bestaat. Ongetwijfeld zijn deze bedoeld om geschiedenis invoelbaar te maken, maar het risico dat deze beelden een eigen leven gaan leiden is groot. En daarmee bestaat ook het risico dat hedendaagse identiteiten steeds sterker worden opgebouwd rond zulke voorstellingen. In die zin wordt door middel van kunstmatige intelligentie een boost gegeven aan een kunstmatige identiteit gebaseerd op een selectieve weergave van de geschiedenis.
Geschiedenis verdient een kritische benadering, zeker wanneer het gaat om koloniale bronnen. Maar kritisch onderzoek betekent niet dat we één perspectief vervangen door een ander. De uitdaging is juist om de complexiteit van het verleden zichtbaar te houden. Als we niet oppassen, plakken we onszelf het etiket van slachtoffer op, terwijl onze voorouders zichzelf niet uitsluitend als machteloze slachtoffers zagen. Binnen de beperkingen van hun tijd toonden zij veerkracht, initiatief en het vermogen om hun eigen toekomst vorm te geven. Daarom moeten wij ons bij bespreking van de Hindostaanse contractarbeid blijven afvragen of wij bezig zijn met de historische werkelijkheid, of eerder met hedendaagse identiteitsbehoeften.





