De voormoeders van Surinaamse Hindostanen: tussen contractarbeid, geweld en zelfbeschikking

Anita C. Nanhoe
[ 21 september 2026 ]

Dr. Anita Nanhoe met Amit Akbar en Ranjan Channoo van Community Plus/Verbonden Verleden.

Afgelopen 10 september vormde mijn presentatie de aftrap van een reeks bijeenkomsten van Verbonden Verleden. In deze reeks staat telkens de geschiedenis van een andere bevolkingsgroep van Suriname centraal. Voor de eerste bijeenkomst koos ik de vrouwen die vanuit Brits-Indië als contractarbeider naar Suriname kwamen. Zij waren onmisbaar voor het ontstaan van de Hindostaanse gemeenschap, maar bleven in de geschiedschrijving op de achtergrond.

Deze ansichtkaart met een mooie contractarbeidster werd gebruik om mannelijke contractarbeiders te lokken naar Suriname. Beeld: Radjin Thakoerdin

Hun levens laten zich niet vangen in één verhaal. Sommi­gen vertrokken uit eigen beweging, anderen onder dwanof na misleiding. Sommigen reisden met een echt­genoot, anderen alleen. In Suriname vonden vrouwen nieuwe ruimte om keuzes te maken, terwijl juist die keuzes hen ook in gevaar konden brengen. Om hun geschiedenis zichtbaar te maken, staan vier vragen centraal: om hoeveel vrouwen ging het, welk leven lieten zij achter, wat deed de contractarbeid met hun vrijheid en dagelijks bestaan en welke uitdagingen wachtten hun in Suriname?

Bijna tienduizend vrouwen
Van de 34.304 Brits-Indische immigranten in Suriname waren 9.777 vrouw en 24.527 man. Vrouwen vormden daarmee een duidelijke minderheid. Nog geen drie op de tien immigranten waren dus vrouw. Die ongelijke verhouding bepaalde mede hun positie op de plantages en binnen de Hindostaanse gemeenschap in Suriname.

De cijfers vertellen echter niet wie deze vrouwen waren. De koloniale registers noemen huisvrouwen, huisbedienden, kledingwassers, kindermeiden, vroedvrouwen en baksters. Er waren veehoedsters en veldarbeidsters, vrouwen die rijst sneden of stampten, en vrouwen die werkten als mandenmaakster, pottenbakster, naaister, zangeres, dan­seres, barbier, visvrouw of verkoopster. Zelfs de omschrij­ving ‘makelaar in vrouwen’ komt voor. Ongeveer 24 procent had volgens de registraties ervaring met landbouw. De meerderheid kwam dus niet vanzelf­sprekend als ervaren plantagearbeidster aan.

Ook hun reisgezelschap verschilde. Ongeveer een derde vertrok met een partner of echtgenoot. Daartoe be­hoor­den gehuwde vrouwen, vrouwen die tijdens het migratie­proces een zogenoemd depothuwelijk aangingen en geliefden die samen waren weggelopen om elders een bestaan op te bouwen. Twee derde van de vrouwen reisde alleen. Onder hen waren vrouwen die bewust een nieuw bestaan zochten, maar ook vrouwen en meisjes die waren ontvoerd. Er bestond dus niet één type vrouwelijke migrant. Achter het ene getal van 9.777 gaan enorm veel verschillende levens en motieven schuil.

Welk leven lieten deze vrouwen in Brits-Indië achter?
Voor veel vrouwen betekende vertrek niet alleen het verlaten van een land, maar ook van een wereld waarin familie, gemeenschap, religie en sociale positie nauw met elkaar verbonden waren. Een reis over de kala pani, het zwarte water, kon breken met bestaande familiebanden en sociale zekerheden. Juist vrouwen die sterk aan hun familie waren gebonden, kregen vaak geen toestemming om naar een onbekend land te vertrekken. Zelfs wanneer een man migreerde, was het niet gebruikelijk dat zijn vrouw hem volgde.

Dat verklaart mede waarom koloniale autoriteiten moeite hadden om het gewenste aantal vrouwen te werven. Plantage-eigenaren verlangden vrouwen die zij ‘moreel gevormd’ noemden: vrouwen die gezinnen zouden stichten en voor stabiliteit zouden zorgen. Maar juist zij waren moeilijk los te maken uit hun familie-omgeving. Tegen het vertrek van vrouwen die als prostituee werden gezien, bestond veel minder bezwaar. In de Brits-Indische gedachtegang konden Indiase steden maar beter van hen worden ‘bevrijd’.

De minachting klinkt scherp door in een Gouverne­ments­resolutie uit 1884. Daarin werden vrouwelijke immigranten aangeduid als vrouwen van ‘het slechtste soort’ en als ‘het schuim van Calcutta, Benares en andere grote steden’. Hun vermeende onzedelijkheid en trouweloosheid zouden mannen in het ongeluk storten. Zulke woorden zeggen minstens zoveel over de bestuurders als over de vrouwen. Wie niet voldeed aan het ideaal van de gehoorzame echtgenote, kon gemakkelijk als immoreel worden weg­gezet. Wat een bestuurder als ‘trouweloosheid’ zag, kon voor een vrouw een poging zijn om een slechte relatie te verlaten en zelf een andere partner te kiezen. Daarmee raken we aan een essentieel thema in de levens van deze vrouwen: zelfbeschikking.

Voor sommige vrouwen was migratie een vlucht uit armoede, een ongelukkige relatie of een uitzichtloze maat­schap­pelijke positie. Voor anderen was er nauwelijks sprake van een keuze. Daarom moeten we zowel hun hande­lingsvermogen als hun kwetsbaarheid erkennen. Niet iedere vrouw werd willoos meegevoerd, maar evenmin vertrok iedere vrouw vrijwillig.

Presentatie van het nieuwste boek Dochters van Bhojpur (Deel 1).

Contractarbeid, vrijheid, keuzes en dagelijks leven
Contractarbeid bracht geen volledige vrijheid voor de vrouwen. Arbeidsverplichtingen, koloniale regels, armoede, raciale hiërarchie en ongelijke verhoudingen tussen mannen en vrouwen begrensden het leven van vrouwelijke arbeiders. Toch ontstonden op verschillende momenten openingen voor zelfbeschikking: in het depot in India, tijdens de overtocht, bij aankomst, bij de verdeling over plantages en gedurende de contractperiode.

Daarin ligt de centrale paradox. Deze vrouwen leefden binnen een systeem dat hun bewegingsruimte sterk beperkte, maar probeerden binnen dat systeem voort­durend ruimte te maken. Soms bestond verzet uit een directe weigering. Zo trok Luchmoneea op plantage De Resolutie een grens. Zij stond met een houwer tegenover de planter en bedreigde hem met krachtige terminologie. Wat aan de confrontatie voorafging, vertelt het archief niet. Het legt vooral vast wat voor het koloniale gezag telde: haar overtreding en haar straf. Zij moest 2,50 gulden betalen, plus 93 cent gerechtskosten.

Ook Dilbaseea weigerde zich zonder meer te voegen naar wat van haar werd verlangd. Op plantage Meerzorg kreeg zij opdracht suiker te dragen. Haar antwoord was ondub­bel­zinnig: ‘Ik ga geen suiker dragen.’ Vervolgens adres­seerde zij de planter met een creatieve belediging over zijn moeder. Ze werd veroordeeld tot vier dagen gevan­ge­nisstraf en een boete van vijftien gulden. Deze korte vermeldingen laten vrouwen zien die niet alleen ondergingen, maar ook weigerden en terugspraken.

De vrijheid om relaties vorm te geven was eveneens ingewikkeld. Door het grote tekort aan vrouwen ont­stonden naast formele huwelijken ook samen­woon­relaties, relaties waarin partners apart woonden (LAT-relaties) en polyandrie. Een vrouw kon relaties met meerdere mannen hebben en van verschillende mannen kinderen krijgen. In een familieherinnering wordt verteld over een grootmoeder die met meerdere mannen leefde. Eén van hen was haar echtgenoot, maar voor de familie deed de biologische afstamming van de kinderen er niet toe; de gehuwde man gold als grootvader en gaf alle kinderen zijn achternaam. Familieherinneringen laten zien hoe weinig officiële huwelijksregistraties soms vertellen over de werkelijkheid van het dagelijks leven.

De scheve verhouding gaf vrouwen soms onder­hande­lings­ruimte. Zij konden een partner verlaten, bij een andere man intrekken of een nieuwe relatie aangaan. Maar hun dagelijks bestaan bleef zwaar. Een mondelinge getuigenis vat het samen: ‘Die vrouwen waren net machines.’ Zij stonden vroeg op, kookten meerdere keren per dag, verzorgden kinderen, deden het huishouden en werkten daarnaast op de plantage en op hun eigen erf. Wanneer mannen na het werk konden rusten, gingen de verplichtingen van vrouwen door. Veel van hun huishou­delijke en verzorgende arbeid verscheen nooit in de officiële arbeidsstatistieken. Uit deze informatie blijkt waarom monde­linge geschiedenis zo belangrijk is. Koloniale documenten leggen vast wie een boete kreeg, wie werk weigerde en wie voor de rechter verscheen. Familieherinneringen vertellen ons hoe het gevoeld moet hebben om iedere ochtend opnieuw op te staan en weer verder te moeten.

Uitdagingen in Suriname
In Suriname moesten de vrouwen zich verhouden tot meerdere machtslagen: Britse en Nederlandse koloniale functionarissen, planters, opzichters en mannen binnen hun eigen gemeenschap. Seksuele uitbuiting vormde een reëel gevaar. Vrouwen kwamen daartegen in verzet, individueel en soms gezamenlijk, gesteund door de mannelijke contractarbeiders. Protest en assertiviteit konden leiden tot gevangenisstraf, boetes en onbetaalde arbeid.

Ook binnen relaties kon zelfbeschikking levensgevaarlijk worden. Vrouwen die een man verlieten, bij een ander introkken of meerdere partners hadden, doorbraken verwachtingen over vrouwelijke gehoorzaamheid en seksuele exclusiviteit. Dat klinkt als een aanzienlijke mate van vrijheid, maar die vrijheid kon hun duur komen te staan. Reacties konden extreem gewelddadig zijn: bedreiging, mishandeling, verwonding met hakwapens en verbranding. Veel vrouwen zijn door het ernstige geweld overleden.

De zaak van Tetree toont hoe beperkt de maatschappelijke en juridische erkenning van de keuzevrijheid van vrouwen was. De man Toofani kreeg zes jaar dwangarbeid voor de moord op haar. In de beoordeling werd gesproken over ‘gerechtvaardigde jaloezie’, omdat Tetree de echtelijke woning zou hebben verlaten om bij een andere man te verblijven. Haar poging een relatie te beëindigen werd zo onderdeel van de verklaring die het geweld van haar voormalige partner begrijpelijker moest maken.

Het tekort aan vrouwen kon dus tegelijk meer keuze en meer gevaar opleveren. Een nieuwe partner was mogelijk, maar het vertrek uit een relatie werd niet altijd geaccep­teerd. Daarbovenop kwamen het zware werk, de zorg voor kinderen en huishouden, het verlies van familie en vertrouwde omgeving, en de noodzaak om in een onbekend land opnieuw een bestaan op te bouwen.

Toch mogen deze vrouwen niet uitsluitend als slachtoffers worden herinnerd. Dan verdwijnt oog voor hun handelings­vermogen. Zij werkten, zorgden, onder­handel­den, liepen weg, vormden nieuwe gezinnen, veranderden van partner, protesteerden en verdedigden zichzelf. Hun verzet was meestal niet georganiseerd. De weinige groepsacties konden bovendien met geweld worden onderdrukt. Er stond geen krachtige vrouwenbeweging naast hen; steun van vrouwen buiten hun eigen onderdrukte gemeenschap ontbrak eveneens. Vaak moest iedere vrouw zelf bepalen wanneer zij gehoorzaamde, wanneer zij onderhandelde en wanneer zij zich verzette. Het verzet hoefde daarbij niet groots te zijn om betekenis te hebben. Een enkele zin kon voldoende zijn om een grens te trekken.

De vrouwen achter de geschiedenis
Was hun migratie winst of verlies? Een eenvoudig antwoord bestaat niet. Er was winst. Overleving al­leen al was een prestatie. Sommige vrouwen verwierven een mate van zelf­beschikking, meer ruimte om hun leven en relaties vorm te geven. De bijzondere sekseverhouding gaf hun soms meer vrijheid bij het kiezen van een partner. Voor vrouwen die armoede of een uitzichtloze situatie achterlieten, kon Suriname een nieuw begin betekenen. Tegelijkertijd betaalden velen een hoge prijs: uitputting, geweld, psychische schade en soms de dood. Overleven werd voor hen niet één prestatie, maar een dagelijkse manier van leven.

Namen als Luchmoneea, Dilbaseea en Tetree halen deze vrouwen uit de anonimiteit van immigratiecijfers. Mon­delinge geschiedenis voegt toe wat de koloniale archieven zelden vastlegden: de eindeloze werkdagen, de zorg, de familieverhoudingen en de herinneringen van hun nakomelingen. Samen laten die bronnen vrouwen zien die niet in één categorie passen, maar wel een uitzonderlijk vermogen deelden om zich onder zware omstandigheden staande te houden.

Deze historische werkelijkheid vormt ook de achtergrond van mijn vierdelige romanreeks Dochters van Bhojpur. Daarin volgen we Soekhia vanaf haar jeugd in India, via de overtocht naar Suriname en het leven op de plantages, tot de periode na haar contract. De romanserie is een manier om de bevindingen uit historisch onderzoek en de menselijke werkelijkheid achter archiefregels en immi­gra­tie­nummers dichterbij te brengen. Want de geschiedenis van de Hindostaanse immigratie is niet compleet wanneer we alleen vertellen hoeveel mensen de oceaan overstaken, op welke schepen zij voeren en op welke plantages zij terechtkwamen. We moeten ook vragen wie de vrouwen waren. Wat lieten zij achter; wat verloren zij; waartegen verzetten zij zich; welke keuzes maakten zij; welke ruimte eisten zij voor zichzelf op? En wat zij ondanks alles wisten op te bouwen!

Wat veel van hun verhalen verbindt, is hun vermogen om zich onder buitengewoon moeilijke omstandigheden staande te houden. Zij waren niet slechts vrouwen tussen de contract­arbeiders. Zij waren survivors. Zij zijn de voor­moeders van de Surinaamse Hindostanen.

Foto’s: Martijn Wessels / Verbonden Verleden en Radjin Thakoerdin

Anita Nanhoe en Radjin Thakoerdin van Sampreshan|Hindorama. (RT)

Dr. Anita C. Nanhoe is psycholoog en werkt als onder­zoeker. Zij is ook ge­specialiseerd in Ayurved. Zij heeft diverse publicaties op haar naam staan, waar­onder De arbeids­migra­tie van Brits-Indische vrouwen na afschaf­fing van de slaver­nij(2023) en recent het eerste deel van de vierdelige roman Dochters van Bhojpur.

TOP