Eerbetoon aan oud-president Ronald Venetiaan – Hans Ramsoedh
‘Wie het land dient met eer en geweten, laat sporen na die niet vervagen’
– In herinnering aan Ronald Venetiaan

President Ronald Venetiaan Foto: Nationale Voorlichtingsdienst
Op 5 november 2025 is oud-president Ronald Venetiaan (18 juni 1936 – 5 november 2025) overleden. Met zijn heengaan verliest Suriname een van zijn grootste zonen – een man van wijsheid, integriteit en toewijding aan land en volk.
Ronald Venetiaan was de langstzittende president van Suriname, met ambtstermijnen van 1991 tot 1996 en van 2000 tot 2010. In een periode waarin het land door een diep dal ging, bracht hij rust, stabiliteit en moreel leiderschap. Hij geloofde onwrikbaar in de kracht van democratie, in het belang van onderwijs en in de plicht tot eerlijk bestuur.
Zijn principiële houding en onwankelbare integriteit maakten hem tot een baken van vertrouwen in de Surinaamse politiek. Venetiaan was een man die geen compromissen sloot met zijn geweten. Zo verzette hij zich standvastig tegen toetreding van zijn partij, de Nationale Partij Suriname (NPS), tot de door de NDP geleide coalitie na de verkiezingen van mei 2025. Hij hield de leiders van die partij, onder wie Desi Bouterse, verantwoordelijk voor de staatsgreep van 1980, de Decembermoorden, en het morele en economische verval dat daarop volgde.
Ronald Venetiaan zal herinnerd worden als een staatsman van zeldzame klasse – een man die niet uit was op macht, maar op rechtvaardigheid; niet op roem, maar op herstel van vertrouwen.
Met zijn overlijden verliest Suriname niet alleen een oud-president, maar vooral een voorbeeld van plichtsbesef, eenvoud en menselijke waardigheid. Moge zijn nagedachtenis een zegen zijn en zijn voorbeeld een leidraad voor toekomstige generaties.
Op 23 november 2022 verscheen op Hindorama.com een achtergrondartikel over deze markante persoonlijkheid.
https://www.hindorama.com/president-venetiaan-een-miskend-staatsman-hans-ramsoedh/
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
Een blik op senioren in Suriname – Sabitrie Gangapersad
Behoefte aan samenzijn is groot:
“We zijn blij met de wekelijkse ontmoeting.”
In de gemeenschapszaal van de Shri Sanatan Dharm Paramaribo-Noord (SSDP) komen elke week ruim veertig senioren bijeen voor een gezellige leerrijke dag. Het initiatief voor de activiteit komt van enkele leden van de Sociale Vormingscommissie van de SSDP die opmerkten dat senioren vaak eenzaam zijn en behoefte hebben aan een dagje uit.

Initiatief
“Wij organiseren al jaren een activiteit rond de Internationale Dag van de Vrouw en zagen dat de mensen behoefte hebben om uit de sleur te raken en de dag anders door te brengen. Zonder er te veel ruchtbaarheid aan te geven hebben we in korte tijd een vaste groep van ruim veertig senioren die wekelijks bijeenkomen. Dit is net het aantal dat we aankunnen, omdat we anders meer vrijwilligers nodig gaan hebben. We hebben zelfs eens de ambassadeur van India op bezoek gehad, die ons ook op zijn residentie uitnodigde. Dat was erg fijn,” vertelt initiatiefnemer Mala Parsadi. Ze staat in nauw contact met de arts Richma Doerga die gespecialiseerd is in ouderengeneeskunde (geriater) en die Mala’s initiatief ondersteunt en waar nodig helpt. “De dag begint met gebed, bhajan en meting van de bloeddruk en glucose, gevolgd door simpele effectieve lichaamsoefeningen, een informatiesessie door een deskundige en zang. Tijdens de lichaamsoefeningen worden de senioren aangemoedigd hun ogen, schouders, armen, benen en tenen te bewegen. Daarnaast leren ze goed ademen en krijgen ze tijdens de informatiesessies praktische tips.

Eenzaamheid
“Bewegen is erg belangrijk. We merken dat onze senioren vaak niet praten over hun klachten. Ze gaan ervan uit dat veel hoort bij het oud worden en raken zo geïsoleerd, terwijl bepaalde klachten heel snel kunnen worden verholpen”, zegt Ashwin Soeknandan, arts met ervaring in de urologie. Hij houdt een informatiesessie over ‘gelukkig oud worden’ en ‘plasklachten’. Tijdens zijn presentatie haalt hij herkenbare zaken aan die te maken hebben met de eenzaamheid waarmee de senioren worden geconfronteerd. “U hebt altijd klaargestaan voor uw gezin. Nu moet u tijd maken voor uzelf. Wat vindt u leuk? Wat maakt u gelukkig? Denk erover na en kom ervoor uit!”, moedigt hij de aanwezigen aan.
Alleen vrouwen
De senioren zijn blij met de wekelijkse ontmoeting. “Ik doe mijn oefeningen ook thuis en ik merk dat het beter gaat. Soms voel ik wel een beetje pijn, maar ik zet door. De dag mag voor mij langer duren. Ik kijk ernaar uit om hier te komen,” delen verschillende senioren hun ervaring. Opvallend is dat de groep alleen bestaat uit vrouwen. “Er is wel één heer die met zijn vrouw komt, maar hij is er vandaag niet. We hebben een aantal mannen gevraagd hoor, maar ze komen niet,” vertelt een lid van de initiatiefgroep.
Foto’s: Sabitrie Gangapersad
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
Pardoeman Chandi Shaw: de formidabele politieke rivaal van Jagernath Lachmon – Chan E.S. Choenni

Mr. P. Chandi Shaw
Inleiding
De jaren zestig van de vorige eeuw vormen een cruciale periode wat betreft de emancipatie van de Hindostaanse gemeenschap in Suriname. De trek van Hindostanen vanuit de districten naar Paramaribo en omstreken kwam volop op gang. Met de urbanisatie werd ook hun voortgaande sociaaleconomische vooruitgang steeds meer in de stedelijke samenleving zichtbaar. Bovendien werd in 1965 geschat dat Hindostanen de grootste bevolkingsgroep van Suriname waren geworden. Dit werd bevestigd door de vierde volkstelling in 1972. Van de totaal 384.900 inwoners was 37 procent van Hindostaanse afkomst. Het totaal aantal Hindostanen bedroeg 142.300 en het totaal aantal Creolen 118.500. Afro-Surinamers en Gemengden werden toen gerekend tot één bevolkingsgroep, destijds de dominante groep van Suriname. De opmars van de Hindostanen in de jaren zestig leidde dan ook tot concurrentie tussen de beide bevolkingsgroepen op sociaaleconomisch gebied en in mindere mate ook op cultureel terrein. Vermeldenswaard is dat deze etnische concurrentie in Suriname dankzij de zogenoemde verbroederingspolitiek toentertijd niet heeft geleid tot etnische polarisatie en gewelddadige strijd. In het buurland Guyana waren er toen wel grote etnische spanningen en ook rassenrellen. In Suriname waren de toenmalige leiders, Jagernath Lachmon van de VHP (Verenigde Hindostaanse Partij; tegenwoordig Vooruitstrevende Hervormings Partij) en Johan Pengel van de NPS (Nationale Partij Suriname), overeengekomen dat op politiek niveau beide bevolkingsgroepen zouden samenwerken ten dienste van de etnische harmonie. De verschillende groepen konden voorts hun eigen cultuur behouden. De assimilatiepolitiek die de lichtgekleurde elite voorstond, werd afgewezen en de groep Gemengden was de politieke macht kwijtgeraakt. Tussen 1958-1967 regeerde in Suriname een brede coalitie bestaande uit onder meer de NPS en de VHP. Er was gedurende deze periode sprake van een behoorlijke mate van politieke stabiliteit, economische ontwikkeling alsook toenemende welvaart in Suriname.
Zowel de NPS als de VHP kreeg echter al eind jaren vijftig te maken met ideologische oppositie binnen de eigen gelederen. Critici vonden deze leiders te gematigd en te autoritair. Aan Creoolse zijde was mr. Eddy Bruma met de vereniging Wie Eegi Sani de aanvoerder van het zogenoemde Creools nationalisme en de culturele verheffing van Afro-Surinamers. In 1961 richtte hij de politieke partij PNR (Partij Nationalistische Republiek) op die zich fel keerde tegen de gematigde opstelling van Pengel tegenover Nederland. Bruma eiste dat Suriname al in 1963 onafhankelijk moest worden. Aan Hindostaanse kant ontstond een Actiegroep die het autoritaire optreden van Lachmon hekelde alsook de in haar ogen toegeeflijke opstelling tegenover de Creoolse dominantie in de Surinaamse politiek en in het regeringsbeleid. De Actiegroep kwam vooral ook op voor de Hindostaanse culturele belangen en was verbonden met de culturele organisatie Hindostani Nauyavuk Sabha (HNS). De Actiegroep was bijvoorbeeld fel tegenstander van de afbeelding van een Creoolse vrouw op een nieuw Surinaams bankbiljet van 2,50 gulden. Zij was ook tegen de opname van een couplet in het Sranantongo in het Surinaamse volkslied; en anders moest er ook een Hindi couplet worden toegevoegd.
Deze Actiegroep had echter geen duidelijke leider. Daarom werd de succesvolle Hindostaanse advocaat mr. Pardoeman Chandi Shaw aangezocht om de groep te leiden. De in Nederland afgestudeerde jurist die in 1958 naar Suriname was teruggekeerd, had zich aanvankelijk bij de VHP aangesloten. Maar hij ontwikkelde – zoals vele anderen – weerstand tegen het autoritaire optreden van politiek leider Lachmon die als VHP Sabhápati (voorzitter) geen tegenstand duldde. Critici werd de mond gesnoerd. Omdat Chandi Shaw intellectueel gezien van zwaarder kaliber was dan Lachmon ontstond er vaak wrijving. In het begin probeerde Chandi Shaw tot een vergelijk te komen met de VHP-leiding, maar na ampele overweging stemde hij in met het verzoek van de Actiegroep. Deze was steeds meer los van de VHP gaan opereren. Chandi Shaw werd vrij snel de unificerende en gezaghebbende figuur binnen de Actiegroep die als politieke partij (Actie Groep) een serieuze bedreiging voor de VHP werd. Chandi Shaw zelf ontwikkelde zich tot een formidabele politieke rivaal van Lachmon. Hij overleed echter op 31 december 1967 op de jonge leeftijd van 49 jaar. De toonaangevende historicus Eugène Gessel schreef in een paginagroot artikel in de krant Vrije Stem op 6 januari 1968 dat de Surinaamse politiek niet meer hetzelfde zou zijn na het heengaan van deze welsprekende en scherpzinnige politicus. Wie was Pardoeman Chandi Shaw die tijdens zijn korte politieke loopbaan zo een bijzondere rol heeft gespeeld?

Links: Zakenman Kalap Chunnee, later Kalap Chandiesaw en rechts: zijn zoon, de advocaat en politicus
Familieachtergrond en vorming
Pardoeman Chandi Shaw werd geboren op 23 november 1918 op de (gouvernements)vestigingsplaats Domburg, de toenmalige hoofdplaats van het district Boven-Para, later van het nieuw gevormde district Suriname (tegenwoordig district Wanica). Het is zuidwaarts gelegen op 20 kilometer van Paramaribo aan de rechteroever van de Surinamerivier. Pardoeman was de tweede zoon van de Brits-Indische contractarbeider Kalap Chunnee (1321/Kk) die in 1908 in Suriname arriveerde. Hij trouwde met Soekhia Hemradj, dochter van de contractarbeiders Hemradj (47/R) en Towkuli (57/R). Het echtpaar kreeg vier zonen en drie dochters. Na afloop van zijn contract ging Kalap Chunnee in de handel. Hij verkocht spullen op de fiets, vooral (tweede hands) juwelen. Het gezin verhuisde al in 1924 naar Paramaribo zodat de kinderen een goede scholing konden krijgen. Chunnee begon samen met zijn oudste zoon een goudsmederij en winkel in het door hem gekochte pand aan de Waterkant 62. De oudste dochter trouwde met de goudsmid Gangapersad Oemrawsingh, waardoor de expertise en klantenkring werden uitgebreid. De winkel bestaat nog steeds en wordt geleid door zijn kleinzoon Sunil Oemrawsingh. Kalap Chunnee werd gaandeweg een welgestelde en voorname Hindostaan. Zo onderhield hij goede relaties met de toenmalige gouverneurs met wie hij namiddagwandelingen maakte langs de Waterkant en allerlei gesprekken voerde. Hij beheerste blijkbaar al in redelijke mate het Nederlands en wellicht ook het Engels. Toen in de jaren dertig de invoering van een familienaam verplicht werd gesteld, koos Chunnee de familienaam Chandiesaw. Deze naam is naderhand ook geschreven als Chandisaw, Chandieshaw of Chandi(e) Shaw. Zijn zoon stond bekend als P. Chandi Shaw.
Chandi Shaw werd gevormd in Paramaribo. Hij doorliep de Hendrikschool, de toenmalige prestigieuze muloschool die acht klassen telde, en schopte het in 1945 tot praktizijn (Surinaamse advocaat). Hij was toen al een opvallende persoonlijkheid mede door zijn rijzige gestalte en knappe voorkomen. Als gezaghebbende praktizijn met een charismatische uitstraling werd Chandi Shaw hoogst zelden aangesproken met zijn voornaam. Hij stond bekend als ‘Meester’. Chandi Shaw was een crossover persoonlijkheid en kon daardoor goed opschieten met Surinamers van verschillende achtergronden. Binnen de lichtgekleurde elite was hij een graag geziene figuur. Hij trouwde met een Surinaamse vrouw van gemengde afkomst. Tien jaar nadat hij tot de Surinaamse balie was toegelaten, vertrok Chandi Shaw naar Nederland voor verdere studie. Van 1955 – 1958 studeerde hij Rechten aan de universiteit van Groningen. Hij verwierf de titel Meester in de Rechten en keerde terug naar Suriname, waar hij zijn bloeiende praktijk als advocaat hervatte. Hij werd alom gewaardeerd om zijn bekwaamheid en sociale inslag. Naast zijn praktijk en zijn leidende rol in de Actie Groep vervulde hij verschillende functies. Zo was hij onder meer lid van de Rekenkamer, lid van de Raad van Toezicht van de Postspaarbank en docent aan de Rechtsschool. Chandi Shaw was altijd keurig gekleed en hoffelijk en correct in de omgang. Prem Girjasing die hem goed heeft gekend en in 2020 een fotoboek over hem en zijn begrafenis samenstelde, vertelt:
Ik was als jongeman in Suriname al in de politiek geïnteresseerd. Meester was eigenlijk een Hindostaanse aristocraat en ik bewonderde hem om zijn stijl. Meester lustte wel een borrel en trakteerde mij af en toe op een shot whisky. Eerlijk gezegd was hij in intellectueel opzicht de meerdere van Jagernath Lachmon. Ik sympathiseerde dan ook met de Actie Groep. Zelfs Lachmon had respect voor Chandi Shaw. Lachmon heeft zich daarom nooit negatief uitgelaten over Meester.

Huisarts en politicus Harry Hirasing (l) en landbouwvoorlichter en politicus Balkaran Dihal
Critici binnen de VHP vormen de Actiegroep
Over het algemeen werd Jagernath Lachmon in de jaren vijftig als een toonaangevende politicus gerespecteerd binnen en vooral ook buiten de Hindostaanse gemeenschap. Maar er waren toen al enkele Hindostaanse critici en ook kleine Hindostaanse partijen naast de VHP. Een van de felle critici van Lachmon was de bekende huisarts Harry Hirasing, die hem vooral bekritiseerde vanwege zijn ‘vermeende financiële relaties’ met bepaalde Hindostaanse zakenlieden en verwaarlozing van de belangen van arme Hindostanen. Hirasing was nogal emotioneel aangelegd, ongeduldig en ook nog radicaal in zijn politieke opstelling. Mede daardoor kon hij slechts op een geringe achterban rekenen in de Hindostaanse gemeenschap. Een grotere achterban had een andere criticus, de ambtenaar en landbouwdeskundige Balkaran Dihal, die beter Hindi kon spreken dan Lachmon. Hij wilde wel samenwerken, maar Lachmon duldde geen concurrent naast zich en voelde zich enigszins bedreigd door Dihal. Lachmon reageerde naar hem met de opmerking: Tu mange hamar kursiya? (Ben jij uit op mijn voorzittersstoel?). Lachmon zou dé voorzitter van de VHP blijven tot zijn dood in 2001 op 85-jarige leeftijd.
Critici bundelden zich in een pressiegroep binnen de VHP en richtten op 15 augustus 1958 de Actiegroep op met als voorman Harry Hirasing. De groep bestond verder uit enkele goed opgeleide jongeren, onder wie journalist Rakieb Niamut en onderwijzer Sam Khargi. De Actiegroep wenste democratie binnen de VHP en een sterkere representatie van de Hindostaanse cultuur, onder meer door het bezigen van het Hindi als podiumtaal. In 1959 werd een openbare verklaring uitgegeven ondertekend door de secretaris, Sam Khargi. Er volgden represailles door de leiding van de VHP. Het was toen al praktijk binnen regerende partijen om via hun netwerken onwelgevallige ambtenaren over te plaatsen of hun functie te veranderen. Zo werd Sam Khargi ‘voor straf’ – volgens zijn echtgenote Helen Vishnudatt – overgeplaatst naar een verafgelegen dorp aan de rechteroever van Commewijnerivier om daar schoolhoofd te worden. Vandaaruit duurde het toen een hele dag om Paramaribo te bereiken. Sam Khargi besloot naderhand uit Suriname te vertrekken en vestigde zich op Aruba.
Niettemin lieten de critici verenigd in de Actiegroep zich niet uit het veld slaan. Er volgde onder meer een bijeenkomst in theater Bellevue, waarover kenner van de Hindostaanse cultuur, Bris Mahabier, die tot de Actiegroep toetrad, zegt:
De massale bijeenkomst in theater Bellevue in 1959 heb ik samen met een groep jonge mannen van Magenta o.l.v. Rambrich Raghunath meegemaakt. Ook wij ageerden – volgens afspraak – fel, toen een jonge beschermeling van de voorzitter van de VHP (uit onmacht?) weigerde om in het Hindi het woord te voeren. Wij bleven in koor roepen: ‘Hindi men ból.’ (Spreek Hindi). Het verzet kwam van verschillende groepen in de zaal. Dit was aanstekelijk; ook wij raakten verhit. We sprongen op en schreeuwden leuzen. Het spreken werd hem onmogelijk gemaakt. Ik kan mij goed herinneren, dat het een rumoerige vergadering was. Een tweede grote vergadering waaraan ik deelnam, was in Luxor, waarschijnlijk om de Actie Groep als politieke organisatie te proclameren.
Chandi Shaw met de Actie Groep in de oppositie
De Actiegroep (soms ook geschreven als Aktiegroep) maakte zich los van de VHP. Daarmee vond langzamerhand een scheuring plaats binnen de Hindostaanse gemeenschap. In 1963 zouden nieuwe verkiezingen plaatsvinden in Suriname voor de Staten (het toenmalige Surinaamse parlement). Het aantal zetels was van 21 uitgebreid naar 36. Ook was naast het districtenstelsel, waarbij het meerderheidsprincipe van the winner takes it all gold, een evenredigheidsstelsel ingevoerd voor 12 zetels. Daardoor maakten kleinere partijen kans op een zetel. Besloten werd de Actiegroep te transformeren in een politieke partij. De naam werd gehandhaafd, maar nu geschreven als Actie Groep. De Actie Groep werd in 1962 geregistreerd als politieke partij. Chandi Shaw wilde de partij tot een moderne democratische politieke partij maken. Met het oog op de verkiezingen werd gestart met politieke mobilisatie. Hierbij werd veel tegenstand ondervonden van het VHP-kader. De Actie Groep behaalde twee zetels op basis van de evenredige vertegenwoordiging, terwijl de VHP elf zetels verwierf. Namens de Actie Groep werden Chandi Shaw en Hirasing lid van de Staten. Naderhand kwam er een breuk tussen beiden en ging Hirasing naar de Sociaal Democratische Partij (SDP). Tijdens de verkiezingen was gebleken dat de Actie Groep in het kiesdistrict Saramacca en het toenmalige kiesdistrict Suriname al een behoorlijke aanhang had. Op enkele honderden stemmen na werd een zetel misgelopen. In het district Nickerie verloor de VHP en won de Nickeriaanse partij NOP twee zetels. De gekozen Statenleden D. Poetoe en L.N. Pahladsingh werkten samen met de Actie Groep. Laatstgenoemde sloot zich naderhand aan bij de Actie Groep. NPS-leider Pengel formeerde een regering met de VHP. De Actie Groep en de NOP kwamen in de oppositie terecht.
Hoewel ideologisch elkaars politieke tegenpolen, werkte de Actie Groep in de oppositie samen met de SDP van David Findlay die de groep van Gemengden vertegenwoordigde. De SDP was een partij die assimilatie voorstond en vooral Findlay die eigenaar was van de krant De West, stond bekend om zijn weerstand tegen de opmars van Hindostanen. De Actie Groep was juist voor een scherpere profilering van de Hindostaanse belangen en de Hindostaanse cultuur en keerde zich tegen versterking en verbreding van de Creoolse culturele overheersing. De partij was fel tegen een tweede couplet in het Sranantongo van het Surinaams volkslied en de vaststelling van 1 juli als een nationale feestdag. Hiermee profileerde zij zich als de Hindostaanse politieke tegenpool van Creools-nationalistische PNR van Bruma, die werd beschouwd als ‘een Hindostaan vijandige politicus.’ Op staatsrechtelijk gebied was de Actie Groep voorstander van afschaffing van het districtenstelsel en directe invoering van het systeem van algehele evenredige vertegenwoordiging. Door het geldende districtenkiesstelsel waren Hindostanen immers ondervertegenwoordigd in de Staten van Suriname. Voorts wees de Actie Groep een versnelde invoering van een dominion status af en was voorstander van de status van Suriname als gelijkwaardig deel van het Koninkrijk der Nederlanden.
In de regeerperiode 1963-1967 werd Chandi Shaw een van de belangrijkste oppositieleden. Hij bestreed de regering fel en vooral het autoritaire optreden van minister-president Pengel bij de zogenoemde Ormetaffaire (olieboringen), het zogenoemde Toraricaproject dat onder meer een hotel en toerismefaciliteiten omvatte, en diverse financiële kwesties. Hij was een scherpzinnig debater. Met betrekking tot de Winkeltijdensluitingswet stelde hij dat door de beoogde kortere openingstijden de bevolking weliswaar meer tijd zou hebben om aan sport te doen, maar hij vroeg zich af of veel burgers wel de financiële middelen en mogelijkheden hadden om te sporten. Hij keerde zich tegen symboolpolitiek en wilde een concrete aanpak. De Actie Groep maakte zich vooral hard voor stimulering van de kleinlandbouw, verbetering van de infrastructuur en goede afwatering in de districten, beter onderwijs door oprichting van nieuwe lagere, ulo- en muloscholen in de districten, een rechtvaardige verdeling van de beschikbare studiebeurzen en de overheidsvolkswoningen, een eerlijk vergunningenbeleid voor openbaar vervoer, bijvoorbeeld op de lijn Lelydorp-Paramaribo, en een representatief ambtenarenapparaat, waar van Creoolse oververtegenwoordiging sprake was.

De politieke top van de Actie Groep. V.l.n.r. R.L. Jankie, J. Balkaran Dihal, mr. P. Chandie Shaw, mr. F.R. Manichand, R. Oemrawsingh en L.N. Pahladsingh
Polarisatie binnen de Hindostaanse gemeenschap
Door de opmars van de Actie Groep nam in de periode 1963-1967 de politieke polarisatie binnen de Hindostaanse gemeenschap toe. In de aanloop naar de verkiezingen van 1967 verhevigde de strijd tussen aanhangers van de VHP en die van de Actie Groep. Beide partijen poogden de Hindostaanse kiezers voor zich te winnen. Toentertijd werden zogeheten partijpropagandisten ingeschakeld en werden geluidswagens ingezet. Deze geluidswagens met een grote megafoon op het dak gemonteerd reden niet alleen door Paramaribo maar ook in het achterliggende toenmalige district Suriname waar een groot deel van de Hindostaanse kiezers woonde. De Hindostaanse gemeenschap raakte gespleten. Over en weer werd op elkaar gescholden. Sommige grote Hindostaanse families waren collectief VHP of collectief Actie Groep. Soms werden relaties verbroken en/of werd men niet meer uitgenodigd voor belangrijke (huwelijks)feesten. Binnen sommige families ontstond verdeeldheid en ook ruzie. Zo ook in mijn eigen familie. Mijn vader en zijn oudste broer bleven VHP-ers, terwijl mijn ájá (paternale grootvader) en een andere broer van mijn vader actieve leden van de Actie Groep werden. Die andere broer had een busbedrijf en stelde een bus beschikbaar voor propaganda-activiteiten, wat aanleiding gaf tot ruzies. Het was echter ook zo dat mijn vader op de VHP stemde, maar op de zogeheten personenlijst van het stembiljet stemde hij op zijn vriend Balkaran Dihal van de Actie Groep.

Ook Hindostaanse moslims waren aanhangers van de Actie Groep. Het symbool van de partij was een weegschaal.
Volgens Bris Mahabier werden over en weer bedreigingen geuit tussen leden van beide partijen. Hij vormde zelf met een aantal jongeren van de Actie Groep een ‘bodyguardgroep’ die net geen knokploeg was. Opmerkelijk is dat er toen vrij weinig in de media is gepubliceerd over de rivaliteit tussen de VHP en Actie Groep en de grote spanningen binnen de Hindostaanse gemeenschap in deze turbulente periode. Blijkbaar onttrokken deze spanningen zich aan de waarneming van de niet-Hindostaanse gemeenschap en de media. In de wijk Abrabroki in Paramaribo-Zuid waar ik woonde, reden de geluidswagens van beide partijen soms achter elkaar voorbij en werden pamfletten gestrooid met foto’s van de kandidaten. Als veertienjarige begreep ik niet veel van de inhoudelijke tegenstellingen en de Creoolse buurtgenoten begrepen al helemaal niet dat er twee verschillende Hindostaanse partijen waren en dat er sprake was van rivaliteit.
De Actie Groep had gaandeweg aanhang verworven over de hele line van de Hindostaanse gemeenschap. Ten onrechte werd beweerd dat alle Brahmanen (personen van de hoogste hindoekaste) tegen de Actie Groep waren. Als advocaat had Chandi Shaw ook Brahmanen geholpen en sympathie verworven. Zo had hij een zaak gewonnen voor een Brahmaanse familie van Livorno. Deze liet op radio Radika als dank aan Chandi Shaw het lied Oh meer sona re sona(Oh, mijn goud/geliefde, mijn goud/geliefde) afspelen. Een Brahmaanse man vertelde dat zijn vader op de Actie Groep had gestemd omdat hij Chandi Shaw bewonderde. Hij vond dat Chandi Shaw, in tegenstelling tot Lachmon, concreet opkwam voor de belangen van arme landbouwers. De Actie Groep had echter veel minder financiële middelen ter beschikking om campagne te voeren, omdat de partij geen grote financiers achter zich had. De penningmeester en leraar Sier Abhelak vertelde dat de partij met moeite 4.000 gulden had verzameld.
De VHP had rijke financiers, zoals de betonfabriek eigenaar S.D. Tewarie en de zakenlieden Malhoe en Kirpalani. Wij werden vaak bedreigd door VHP-ers. Maar zij waren bang voor de kwaliteit van Meester. Meester zei dat wij geduld moesten hebben en niet agressief reageren. Op lange termijn zouden wij het winnen van de VHP, zei hij. Echt, ik zeg u: Meester zou het winnen van Lachmon als hij was blijven leven.
Actie Groep in de regering: verraad?
Toen de stemmen na de spannende verkiezingen van 15 maart 1967 waren geteld, bleek dat de Actie Groep met 11.614 stemmen vier zetels had behaald en de VHP met 20.725 stemmen dertien zetels. Duidelijk was dat de Actie Groep met meer dan een derde van de Hindostaanse stemmen een grote bedreiging vormde voor de VHP. Dat werd erger toen de Actie Groep besloot met de NPS te regeren. Omdat Pengel tijdens de formatie van een nieuwe regering niet bereid was de VHP meer ministersposten toe te kennen op basis van het toegenomen zetelaantal, werd de VHP buiten de nieuwe regering gehouden. De Actie Groep werd door bepaalde VHP-ers beschuldigd van verraad van de Hindostaanse zaak. Het was wel opmerkelijk dat Chandi Shaw, die Pengel sterk had bekritiseerd, nu bereid was met hem samen te werken. De Actie Groep kreeg twee ministersposten: Landbouw, Veeteelt en Visserij (LVV) en Justitie en Politie. Chandi Shaw bleef fractieleider en wilde geen minister worden, omdat hij vond dat hij de regering moest controleren. Bovendien verdiende hij met zijn bloeiende advocatenpraktijk veel meer dan een minister. De VHP startte een felle oppositie tegen de regering en in het propagandablad werden verschillende leden van de Actie Groep op de hak genomen, maar niet Chandi Shaw.

Chandi Shaw kreeg een staatsbegrafenis.
Enkele maanden nadat de regering met Actie Groep was aangetreden, werd Chandi Shaw opgenomen in het ziekenhuis vanwege hartklachten. Hij overleed op 31 december 1967. Er ging als het ware een politieke schok door Suriname. Dat hij op relatief jonge leeftijd stierf op oudejaarsavond gaf zijn dood een dramatisch effect. De veelbelovende en integere politicus Chandi Shaw kreeg op 2 januari 1968 een staatsbegrafenis met veel pracht en praal. Als eerbetoon werd de weg van Paramaribo naar Uitkijk (een deel van de Vijfde Rijweg) naar hem vernoemd: de Mr. P. Chandishawweg. In zijn beschouwingen over de Surinaamse politiek van 1997 schrijft voormalig minister-president Jules Sedney (1969-1973) onder de kop ‘De natuur schiet te hulp’ over het plotseling overlijden van Chandi Shaw: De Actie Groep werd stuurloos en raakte op drift. Dat betekende een open uitnodiging aan politieke inbrekers.

Minister-president Pengel neemt afscheid van Chandi Shaw.
Minister-president Pengel kreeg in 1968 te maken met grote stakingen in het onderwijsveld en reageerde op autoritaire wijze. De oppositie wilde de regering ten val brengen en vanuit de VHP werd actief ingezet op het losweken van de Statenleden van de Actie Groep uit de coalitie, zowel goedschiks als kwaadschiks. Door felle aanvallen konden Statenleden van de Actie Groep nauwelijks meer in het openbaar verschijnen zonder te worden nageroepen als verraders van de eigen soort. Ook in de familiekring werden ze nauwelijks geduld. De biograaf van Lachmon, Evert Gonesh, schrijft:
Chandi Shaw was een rijzende ster aan het politieke firmament en een geduchte uitdager van Lachmon. Het wegvallen van haar leider maakte de Actie Groep nu vleugellam. Bovendien nam een ondergrondse haatcampagne van de kant van het VHP tegen de Actie Groep in hevigheid toe, waarbij er niet voor werd geschroomd om in het persoonlijk leven van politici van Actie Groep te wroeten.
Politieke eenheid onder Hindostanen hersteld
Leden van de Actie Groep hadden positief gereageerd op de aanhoudende toenaderingspogingen van de VHP. Er werd beweerd dat de VHP de teruggekeerde verloren en verdwaalde zonen bepaalde politieke beloningen in het vooruitzicht had gesteld. Zo zouden twee van de zittende Statenleden van de Actie Groep een direct verkiesbare plaats op de gemeenschappelijke kandidatenlijst van de VHP en de Actie Groep bij de eerstvolgende verkiezingen krijgen. Ook Harry Hirasing, voormalig Statenlid van de Actie Groep, verwierf later zonder noemenswaardige weerstand een verkiesbare plaats op de landelijke lijst van de VHP. De politieke eenheid onder de Hindostanen werd als het ware hersteld. Op 25 februari 1969 trokken de Statenleden L.N. Pahladsingh en Balkaran Dihal zich terug uit de coalitie. Pengel had overigens al op 15 februari 1969 het ontslag van zijn kabinet aangeboden, maar de Gouverneur had het in beraad gehouden. Door terugtrekking van de Statenleden van de Actie Groep was het kabinet zijn meerderheid kwijt en werd het ontslag aanvaard. Op 5 maart 1969 werd een zakenkabinet geïnstalleerd.
Op 24 oktober 1969 zouden nieuwe verkiezingen plaatsvinden. Daaraan voorafgaand werd een communiqué uitgegeven waarin de VHP en de Actie Groep bekendmaakten na ampele besprekingen te hebben besloten om bij de komende verkiezingen in landsbelang samen te werken. Bij de verkiezingen van 1969 won de VHP met een gecombineerde lijst bijna de helft van de zetels, namelijk 19 van 39 zetels. Dit bracht een politieke schok teweeg. De NPS van Pengel verloor de verkiezingen; Pengel overleed in 1970. Binnen de Creoolse groep kwam de roep om politieke eenheid en de organisatie Krikomaka (Krioro kon makandra) werd actief. Door het wegvallen van zijn Hindostaanse politieke rivaal Chandi Shaw en het overlijden van Pengel was Lachmon niet alleen de enige leider van de Hindostanen, maar nu ook de machtigste politicus van Suriname geworden.
Tot slot
Chandi Shaw heeft in zijn korte politieke loopbaan een bijzondere rol gespeeld in de Surinaamse politiek. Door velen werd hij beschouwd als een veelbelovende politicus en een leider van de Hindostanen. In 2020 sprak ik met de echtgenote van Rudolf Jankie die in het kabinet Pengel van 1967-1969 minister van LVV was namens de Actie Groep. Mevrouw Soeradjie Jankie vertelde dat Chandi Shaw af en toe bij hen thuis op bezoek kwam: Meester bahut acha aur rustig aadmi raha. Jab na marat U Lachmon ke hatha dewat. (Meester was een goed mens en een kalm persoon. Als hij niet was overleden zou hij Lachmon van de troon hebben gestoten). De vraag die na het overlijden van Chandi Shaw en ook jaren daarna dan ook meermalen is gesteld, is: ‘Wat zou de VHP van Lachmon zijn als Chandi Shaw nog in leven was gebleven?’ Roy Khemradj die in 2002 een politiek testament van Lachmon schreef, vroeg aan hem of hij sterk of gewiekst was in het elimineren van politieke tegenstanders. Lachmon wees erop dat allen die hem in de politiek bestreden, ten onder zijn gegaan en dat hij ze niet heeft aangevallen. Zij waren bezig met dingen die henzelf ten onder zouden laten gaan. Zo is Chandi Shaw dood gegaan. Ik bedoel niet dat hij lichamelijk dood is gegaan, maar politiek. Uit deze reactie van Lachmon blijkt dat hij zich hoogst zelden expliciet uitliet over personen, maar met omzichtige formuleringen niet het achterste van de tong liet zien.
Na 1969 ontstonden nieuwe Hindostaanse partijen en ook een splitsing binnen de VHP, waarbij een deel van de VHP parlementsleden zich afscheidde. Zij formeerden een nieuwe partij. Maar in geen van deze gevallen werd de dominante positie van Lachmon als leider van de Hindostaanse gemeenschap bedreigd. Lachmon bereikte de hoge leeftijd van 85 jaar en bleef politiek actief tot zijn dood. Al met al was Chandi Shaw de enige Hindostaanse politicus die een reële bedreiging heeft gevormd voor de positie van Lachmon. Zijn Actie Groep zou kunnen worden beschouwd als de Hindostaanse linkervleugel van het toenmalige politieke spectrum, de tegenhanger van de PNR, de Creoolse linkervleugel. Beide partijen waren voor sociale rechtvaardigheid, meer actiegerichtheid maar tegelijkertijd waren zij sterk etnisch georiënteerd. In dit verband is het opmerkelijk dat Chandi Shaw weliswaar een crossover persoon was, maar niettemin leiding gaf aan een sterk Hindostaans etnisch georiënteerde partij. Zowel de Actie Groep als PNR was geen lang leven beschoren, terwijl de VHP en de NPS – zij het in verschillende partijcombinaties – bleven bestaan en ook na de herdemocratisering in 1987 toonaangevend waren.
Ten behoeve van dit artikel heb ik vanaf 2010 informatie verzameld over mr. Pardoeman Chandi Shaw en de Actie Groep. In de loop der jaren heb ik verschillende informanten gesproken die met Chandi Shaw hebben samengewerkt en/of hem persoonlijk hebben gekend. Veel van zijn tijdgenoten waren al overleden. Het bleek dat degenen die ik sprak vrij weinig over hem konden vertellen, behalve waardering uitspreken over zijn deskundigheid. Chandi Shaw was een vrij gereserveerde en een druk bezette persoon.
Foto’s: archief Prem Girjasing en Sunil Oemrawsingh
Gebruikte literatuur
Azimullah, E. (1986), Jagernath Lachmon, een politieke biografie, Paramaribo.
Breeveld, H.(2000), Jopie Pengel 1916-1970. Leven en werk van een Surinaamse politicus, Amsterdam: Conserve.
Choenni, C.E.S. (1982), Hindoestanen in de politiek, Rotterdam: Futile.
Dew, E. (1977), The difficult flowering of Surinam, Den Haag: Martinus Nijhoff.
Gessel, Eugene (1968), Heengaan van mr. Chandi Shaw dwingt tot herwaardering van politieke konstellatie, in: De Vrije Stem, 6 januari 1968, Paramaribo.
Girjasing, Prem (2020), AKTIEGROEP/PVADL, fotoboek staatsbegrafenis 2 januari 1968 Mr. Chandi Shaw.
Gonesh, E. (2015), Jagernath Lachmon, Verbroederingspolitiek in Suriname, Utrecht: LM Publishers.
Jansen van Galen, J. (2000), Hetenachtsdroom. Suriname, erfenis van de slavernij, Amsterdam: Contact.
Khemradj, Roy (2002), Jagernath Lachmon, een politiek testament, Amsterdam: KIT Publishers.
Lamur, Humprey (1973), The demographic evolution of Surinam 1920-1970 : a socio-demographic analysis,
The Hague; Martinus Nijhoff.
Mahabier, Bris (2016), Mijmeringen en overpeinzingen in Magenta. Aflevering 2, in: www.sarnamihuis.nl.
Marshall, E. (2003), Ontstaan en ontwikkeling van het Surinaams nationalisme; natievorming als opgave, Delft: Eburon.
Mitrasing, B. (1998), (red.), Hindostanen, van contractarbeiders tot Surinamers 1873-1998, Paramaribo.
Oemrawsingh, Marlène (2023), Van immigrant tot gevestigde naam in Suriname, in; Dagblad Suriname, 2 juni 2023.
Ramsoedh, Hans ((2018), Surinaams onbehagen, een sociale en politieke geschiedenis van Suriname 1865-2015, Hilversum: Verloren.
Sedney J. (1997), De Toekomst van ons verleden, democratie, etniciteit en politieke machtsvorming in Suriname, Paramaribo: VACO.
Wijntuin E. (1996), Weidmann, grondlegger van het algemene kiesrecht in Suriname, Paramaribo.
www.delpher.
* * *

Dr. Chandersen E.S. Choenni (1953) is politicoloog, wetenschapsfilosoof, sociaal onderzoeker en historicus. Van 2010 – 2016 was hij bijzonder hoogleraar Hindostaanse migratie op de Lalla Rookh Leerstoel aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij publiceert veel over de geschiedenis van Hindostanen en heeft ook publicaties over andere bevolkingsgroepen van Suriname op zijn naam staan.
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
180 jaar Boeroes in Suriname – Hindorama.com / Ricardo Loor
Nederlanders van nu – en ook delen van de Surinaamse gemeenschap in Nederland – zijn zich er niet van bewust dat er gedurende de koloniale geschiedenis ook arme Nederlanders naar Suriname werden overgebracht om onder erbarmelijke omstandigheden landbouw te bedrijven. Rond 1840 waren er in Nederland al discussies over de afschaffing van de slavernij in de overzeese koloniën. De vrees was dat na de afschaffing de plantage- economie ineen zou storten. Groot-Brittannië had de slavernij in 1833 afgeschaft en Frankrijk volgde in 1848. Nederland ging er pas in 1863 toe over. Daaraan voorafgaand werden al plannen bedacht hoe de landbouweconomie van Suriname op peil te houden. De contractarbeid van de Chinezen (1853-1874), Brits-Indiërs (1873-1921) en Javanen (1890-1930) bood een oplossing. Maar nog daarvoor waren er in Nederland ook andere initiatieven, namelijk een kolonisatiepoging van Nederlandse boeren (1845-1853) door dominee Arend van den Brandhof.

Eminente Surinaamse historicus André Loor (1931-2013). Foto: Hindorama
Het vertrek van de Nederlandse boeren kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Grote delen van de Nederlandse plattelandsbevolking werden geteisterd door mislukte oogsten, werkloosheid en bittere armoede. Hiernaast was kinderarbeid eerder regel dan uitzondering en als men al werk had, ging men gebukt onder onmenselijk lange werktijden. [….]
Toen de kolonisten arriveerden was dokter Tydeman getuige van hun komst. Deze arts kende Voorzorg goed en hij maande de predikant al meteen om voor voldoende begraafplaatsen te zorgen. Van alle door de regering gedane beloften bleef geen spaan heel. […]
Men begon met het overbrengen van de huishoudens [van Voorzorg] naar Groningen. Daar ging gelukkig alles beter. Er werden huizen gebouwd door de overlevenden en de nieuw aangekomen boeren, met hulp van slaven die het gouvernement aan hen ter beschikking had gesteld. Dit was zeer uniek voor het Suriname van toen, slaven en vrijen die gezamenlijk dezelfde arbeid verrichtten. Er kan gezegd worden dat dit een eerste stap was naar de integratie van de Nederlandse boeren in de Surinaamse samenleving.
(Uit: interview met André Loor in het Surinaamse magazine Parbode, 9 november 2007)
Op vrijdag 20 juni 2025 is het 180 jaar geleden dat de eerste Nederlandse boeren in Suriname arriveerden. De dag is eenmalig uitgeroepen tot een nationale vrije dag. De Stichting Sranan Boeroe (SSB) heeft een grootse herdenking en viering gepland. Er zullen vele activiteiten plaatsvinden in het district Saramacca, waar de boeren werden gevestigd, waaronder een kranslegging, een wandelloop van 5 km, de presentatie van een fotoboek en de overhandiging van een herdenkingsmunt aan de president van Suriname.
In Nederland is de Stichting Boeroe Kon Makandra (BKM) actief. Deze viert dit jaar haar 20-jarig bestaan. Op de website van BKM www.boeroes.nl is uitgebreide informatie over de Nederlandse Boerengemeenschap van Suriname te vinden. Hieronder volgt een korte schets van de geschiedenis van deze bijzondere groep, die zich uit barre omstandigheden heeft omhooggewerkt tot een welvarende gemeenschap in Suriname.
* * *

Het BKM bestuur v.l.n.r. Frank Veldhuizen, Gerbrand van Brussel, Paul Droog, Steven van Ravenswaay en Ricardo Loor (voorzitter) Foto: BKM
1845-1853: DE NEDERLANDSE BOERENKOLONISATIE IN SURINAME
Ricardo Loor
Het initiatief voor de Boerenkolonisatie medio 19e eeuw kwam van de hervormde dominee Arend van den Brandhof (1793-1863). In Nederland heerste grote armoede en hij bedacht dat arme Nederlandse boeren in Suriname landbouw konden gaan bedrijven. De Nederlandse regering stond positief tegenover dit kolonistenproject. Een nieuwe groep van zelfstandige, kleine boeren in Suriname zou kunnen helpen de landbouweconomie in stand te houden. Met steun van de regering in Den Haag emigreerde een aantal families uit hoofdzakelijk Midden-Nederland (Utrecht, Gelderland) naar Suriname. Later kwam er ook een aantal uit Groningen en Friesland bij.
Het project bleek geen succes. Sterker nog, het begin verliep desastreus. Er was van de beloofde voorbereidingen (huizen, vee, gereedschap, deels beplante landbouwgrond) amper iets geregeld. De gekozen locatie Voorzorg aan de Saramaccarivier was voor de opzet ook geen geschikte plek: zeer drassig. In de eerste zes maanden na aankomst overleed de helft van de kolonisten door een uitgebroken epidemie. Men ging toen uit van tyfus. Een veel later onderzoek door prof. dr. J. van Dissel (in 2012 gestart met dr. R. de Vries) heeft echter uitgewezen dat het om bacillaire dysenterie ging, iets wat met voldoende schoon drinkwater te voorkomen was geweest. In 1853 werd de kolonisatie formeel als mislukt bestempeld. Gedurende de achtjarige periode emigreerden er in totaal 393 personen, van wie 63 terugkeerden naar Nederland. De nakomelingen van deze kolonisten worden in Suriname Boeroes genoemd. Zij vormen een van de kleine bevolkingsgroepen. Hun aantal bedraagt momenteel zo’n 1100 personen in Suriname en 3000 in landen als Nederland, Canada en de VS.

Vier kolonisten Foto: BKM
Het plan van dominee Arend van den Brandhof
In 1838 verscheen er een artikel in De Kolonist (een in 1838 opgericht maandelijks Surinaams tijdschrift) van de arts F.H. Hostmann over hoe de “Kolonie uit de Verachterden Staat te Redden”. Daarin pleitte hij voor kolonisatie door Europeanen in Suriname, stellende ‘dat het bestaan der kolonie Suriname, op den duur zonder eene vrije kolonisatie niet eens denkbaar is’. Hij had het over ‘een land, in vruchtbaarheid des bodems slechts met zeer weinige landen te vergelijken’. Dit artikel heeft van den Brandhof waarschijnlijk gemotiveerd om zijn kolonistenproject vorm te geven. Hij vond in twee andere dominees, zijn zwager Dirk Copijn en vriend Jan Betting, medestanders. In 1843 gaf de Nederlandse regering haar goedkeuring aan het project en Betting ging naar Suriname om de voorbereidingen te treffen.

Van den Brandhof was voornemens om de eerste keer met tweehonderd gezinnen naar Suriname te vertrekken. De voorbereidingen daarvoor in Suriname waren echter nog volstrekt onvoldoende. Het kolonistenproject mocht dan wel officieel door de regering in Den Haag zijn goedgekeurd, de lokale Nederlandse vertegenwoordigers zagen er niets in. Sterker, ze zagen het als ondermijning van het prestige en gezag van henzelf en de hele blanke elite als de tot slaaf gemaakten ineens witte Nederlanders zagen zwoegen op het land. Zij verleenden dan ook geen of nauwelijks steun.
De geplande locatie voor de Nederlandse boeren was Voorzorg aan de Saramaccarivier, een voormalige plantage en melaatsenkolonie. De bedoeling was dat Voorzorg gebruiksklaar zou worden gemaakt en dat er vijftig goede woningen zouden worden gebouwd. Kort voor het beoogde vertrek bleek dat er slechts enkele noodwoningen min of meer in elkaar waren getimmerd, dat het land niet was ontgonnen, er geen afwateringsysteem was aangelegd en er geen drinkwaterbron was. Dominee van den Brandhof besloot tegen de adviezen van onder meer Jan Betting in om het emigratieplan toch door te zetten, maar dan met een kleinere groep van vijftig gezinnen. Op 20 juni 1845 legde het schip met de eerste groep kolonisten aan bij Voorzorg.
In 1845 zijn vier schepen aangekomen: De Susanna Maria op 20 Juni, de Noord Holland op 21 Juni, de Antonie en Eugenie op 12 Juli (alle drie te Voorzorg). De Phoenix meerde vanwege de op Voorzorg heersende epidemie bij plantage Mijn Vermaak, ook aan de Saramaccarivier, aan. In 1843 waren de voorbereiders (onder wie dominee Betting en Rijsdijk) op de Wilhelmina aangekomen. Tussen 1846 en 1849 is nog een aantal kolonisten aangekomen.

Op papier zag het er mooi uit.
Traumatische ervaring
Het schip met de eerste kolonisten legde op 20 juni 1845 aan en die datum wordt aangehouden als de Dag van de Boerenkolonisatie. De aankomst in Surinaamse wateren alleen al was een behoorlijk traumatische ervaring. De eerste twee schepen, de Suzanna Maria en de Noord Holland, kwamen al op 11 juni aan voor de kust van Suriname. Er was echter geen loods beschikbaar om de schepen naar de aanlegplaats te leiden. De kolonisten hebben ongeveer tien dagen lang op het schip moeten verblijven alvorens zij konden worden uitgescheept. Na de lange reis nog zo lang in de hitte en felle zon op het schip te moeten wachten, was al een vreselijke ervaring. En daarbovenop kwam de ontgoocheling bij het zien van de plek waar zij, mannen, vrouwen en kinderen, van boord moesten gaan. Onbegaanbaar oerwoud. Moeras. Amper voorzieningen om hen onder te brengen. En dan die muskieten….. Sommigen wilden niet van boord maar hadden geen andere keus dan aan wal te gaan.
Het bleek dat deze eerste groep niet voldeed aan het plan van dominee van den Brandhof. Onder de kolonisten waren weinig boeren en bovendien was de gemiddelde leeftijd vrij hoog. De gedachte was om de kolonisatie te beginnen met jonge gezinnen. Uit onderstaande bevolkingspiramide op datum van aankomst blijkt echter dat de kolonisatie relatief veel oudere personen bevatte en veel kinderen. Ook waren lang niet allemaal bekend met landbouw.

De eerste zorg na aan land gaan was bescherming (onderdak) regelen. Zij gingen daarmee meteen aan de slag met de zeer beperkte middelen die zij hadden. Daarna volgde het klaarmaken van de grond voor het starten van de landbouwonderneming. Ondanks dat de landbouw op een gegeven moment wel wat begon op te leveren, was Voorzorg erg drassig en zeker niet de beste plek daarvoor.

Grafsteen van Anna Sophia Pannekoek Foto: Eric Kastelein
Vanwege de onhygiënische omstandigheden braken er echter al gauw ziektes uit. Binnen drie weken na aankomst was er zelfs een heuse epidemie (bacillaire dysenterie, zoals vrij recent vastgesteld) die binnen zes maanden 184 personen het leven kostte. Gemiddeld 1 persoon per dag. Onder de slachtoffers was ook de vrouw van dominee Van den Brandhof, Anna Sophia Pannekoek. De overgebleven kolonisten trokken langzaamaan van plantage Voorzorg naar Groningen aan de andere kant van de Saramaccarivier, waar ze van de overheid landbouw mochten bedrijven. Daar was tevens veilig bronwater.
Echter, ook Groningen was niet erg geschikt voor landbouw. En als er toch producten konden worden geteeld, was er nauwelijks een afzetmarkt. De enige plaats om producten te kunnen verkopen was Paramaribo, maar dat was twee dagen varen, waardoor de producten niet goed bleven. Ze plantten overwegend bonen (peesjes) maar ook verschillende andere gewassen. De grotere overstap naar Groningen vond na 1848 plaats. De woning die Van den Brandhof voor zichzelf liet bouwen op Groningen, heeft van 1863 tot 2010 dienst gedaan als ambtswoning van de districtscommissaris van Saramacca, maar raakte in verval. Enkele jaren geleden is besloten tot renovatie over te gaan en het pand als museum en exporuimte in te richten.

De renovatie van de voormalige woning van de leider van de Boerenkolonisatie en later ambtstwoning DC Saramacca is bijna voltooid. Foto: Eric Kastelein
In twee aan Van den Brandhof gerichte brieven die op een filatelistische veiling zijn aangekocht door de stichting Boeroe Kon Makandra in Nederland samen met Stichting Sranan Boeroe in Suriname, is te lezen over de gewaagde onderneming. Zo staat in een brief van 1844 vanuit Groningen, waar een voorbereidingsmissie was, naar Nederland: ‘in vele opzigten zal de onderneming bij den aanvang niet meede vallen’. En naderhand in een brief van 1848 vanuit Nederland aan Groningen: ‘Uit de Saramacca luiden de berigten, dat de toestand der kolonisten aldaar minder gunstig is ofschoon de werkzaamheden, althans bij de meesten met vlijt worden doorgezet’. Na het doordrukken van de kolonisatiepoging ondanks alle waarschuwingen (notabene ook door een van de drie initiatiefnemers) en het bekende verloop van de eerste maanden, kan niet anders dan van grove nalatigheid en onverschilligheid voor het leed van de kolonisten worden gesproken. Nadat de kolonisatie in 1853 formeel als mislukt werd bestempeld, keerde een deel van de kolonisten terug naar Nederland, onder wie Van den Brandhof. Degenen die achterbleven wogen de omstandigheden in Suriname af tegen die in Nederland en zagen blijkbaar kansen op een beter bestaan in Suriname.

Melk op een boerenkar Foto: BKM
Trek naar Paramaribo
Dominee Van den Brandhof had bewust gekozen voor een nederzetting ver van Paramaribo. Hij vond de ‘grote’ stad niet geschikt, naar eigen zeggen te losbandig, voor zijn gelovigen. Na de opheffing van het kolonisatieproject op Saramacca trokken de Boeroes gaandeweg richting Paramaribo, waar ze zich in nabijgelegen plaatsen als Kwatta en Uitvlugt vestigden. Zij deden ook daar aan landbouw en, onder meer vanwege de concurrentie die ze ondervonden van Hindostaanse boeren, specialiseerden zij zich vooral in melkvee. Rond deze plekken is hun vroegere aanwezigheid nog duidelijk merkbaar. Bij de nadere ontwikkeling van die gebieden werden de straten vernoemd naar de kinderen van de Boeroes die daar hun boerderij hadden. Ook zijn er straatnamen die anderszins met deze groep in verband kunnen worden gebracht, bijvoorbeeld de Kolonistenweg. Door toenemende scholing waren de Boeroes richting het midden van de 20e eeuw langzaamaan ook steeds meer in andere sectoren dan de landbouw te vinden. Onder de volgende generaties zag men zo vaker Boeroes als bijvoorbeeld leerkracht, militair, arts enzovoorts.

Voetbalclub RIVO Boys (Ren In Voor Overwinning) 1959/1960. Foto: BKM
De Boeroes waren Nederlands Hervormd wat nog steeds voor een groot deel geldt. In het midden van de 20e eeuw was de vereniging VANK (Vereniging van Afstammelingen van de Nederlandse Kolonisten) de plek voor bijeenkomsten, muziek en dans. De Boeroes hielden ook van sport en spel. Voetbal was erg geliefd maar ook spelletjes als kaarten en sjoelen en voor de kinderen knikkeren en zaklopen. Waar de Boeroes in het begin van de twintigste eeuw een redelijk gesloten groep waren, gingen zij met de trek richting Paramaribo al snel op in de grote gemeenschap en vond vermenging met andere bevolkingsgroepen plaats.
Bijdrage aan de samenleving
Ondanks hun kleine aantal hebben de Boeroes in Suriname een cruciale rol vervuld in de landbouw en veeteelt. Na het stopzetten van de proefkolonisatie in 1853 kregen de Boeroes, via de gouverneur van Suriname die zich hun lot aantrok, de kans om aan de rand van Paramaribo een nieuwe start te maken. Hier waren echter ook leningen aan gekoppeld die terugbetaald moesten worden. Ze kregen grond en een boerenwoning in pacht en ontwikkelden zich daar tot een dynamische gemeenschap met gezonde bedrijven, die voor hun agrarische producten in Paramaribo een goede afzetmarkt hadden. In de loop van de 19de eeuw probeerde men enkele keren de agrarische sector in Suriname verder te ontwikkelen, maar in Nederland was het draagvlak daarvoor gering. De eerdere negatieve berichtgeving omtrent de kolonisatie werkte helaas nog steeds door.
Na 1945 breidde Paramaribo zich snel uit met als gevolg dat de boerenbedrijven daar onteigend werden. Maar de ondernemende Boeroes ontwikkelden toen elders in Suriname nieuwe, grotere agrarische bedrijven en begonnen steeds meer een rol te spelen in de maatschappelijke ontwikkelingen van Suriname. Enkele bekende Boeroes zijn: Statenlid R.A. Tammenga, historicus André Loor, ministers Rick van Ravenswaay en Albert van Dijk en vakbondsman Jan Veldema.
De Boeroes hebben een verbondenheid op basis van waarden die van generatie op generatie worden doorgegeven. Volharding, het vertrouwen in eigen kunnen maar zeker ook de kennis van en het respect voor de geschiedenis van de Boeroes zijn factoren die hen verbinden, waar ze ook zijn. En ze blijven het zeggen: ze zijn in de eerste plaats Surinamer. En dan pas een Boeroe. Als teken van waardering voor de Boeroes als volwaardige groep in de Surinaamse samenleving en hun enorme bijdrage daaraan alsmede het verder versterken van de nationale eenheid heeft president Chandrikapersad Santokhi van Suriname op verzoek van de Stichting Sranan Boeroe 20 Juni 2025 als eenmalige nationale feestdag vastgesteld.

Herdenking en viering 75 jaar Boerenkolonisatie Foto: BKM
Herdenking en gedenktekens
In 1920 was er een grote herdenking van 75 jaar Boerenkolonisatie en kregen 48 Boeroes een herdenkingspenning uitgereikt. In datzelfde jaar stuurde het Gouvernement enkele afstammelingen van de boerenkolonisten naar Nederland voor agrarische scholing die naderhand in Suriname in de praktijk werd gebracht. In 1945 is een monument te Groningen onthuld bij de viering van 100 jaar Boerenkolonisatie ter ere van de vastberadenheid en moed van de Boeroes ondanks de zware tijden die zij hebben doorstaan en waaruit zij zich met veel ijver hebben opgewerkt naar een beter bestaan. In 1995 is een rode kabbes (Andira coriacea) als herdenkingsboom geplant op Groningen. Deze boom werd eerder ook op de boerderijen van de Boeroes geplant.

Gedenksteen met de namen van gestorven kolonisten. Foto: BKM
Bij de begraafplaats waar de eerste kolonisten begraven liggen, werd in 2021 bij de viering van 176 jaar Boerenkolonisatie een gedenksteen onthuld met de namen van de kolonisten die in de periode 1845 – 1853 op Voorzorg en Groningen zijn overleden. Tegenover de krant de Ware Tijd benadrukte de voorzitter van de Stichting Sranan Boeroe, Erick Rijsdijk, de noodzaak van zo een gedenkteken: “Als Stichting Sranan Boeroe voelden wij ons hiertoe geroepen. Wij hadden nagelaten om de mensen die hier letterlijk gecrepeerd zijn in de modder een gezicht te geven in de samenleving. Wij zijn trots dat we dit alsnog hebben kunnen realiseren.”
Naast andere activiteiten is er elk jaar op 20 juni op Groningen een kranslegging door de Stichting Sranan Boeroe bij zowel de gedenksteen als het monument. In Nederland organiseert de stichting Boeroe Kon Makandra jaarlijks rond 20 juni een kon makandra, een combinatie van een informatieve dag en een bijeenkomst met als doel het onderhouden en bevorderen van contacten tussen Boeroes en sympathisanten.
Ricardo Loor is voorzitter van de Stichting Boeroe Kon Makandra
(stichtingbkm@gmail.com | www.boeroes.nl)
Lees hier meer over het herinneringserfgoed aan de Boeroes.
Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door het Jnan Adhin Instituut (JAI).
- Published in BIBLIOTHEEK, JAI, Migratiegeschiedenis, Suriname
Het herinneringserfgoed aan Nederlandse boeren in Suriname – Eric Kastelein

Eric Kastelein
Op donderdag 20 juni 1845 komt de bark ss Suzanna Maria met aan boord 112 Nederlandse boeren (mannen, vrouwen en kinderen) aan bij Voorzorg aan de Saramaccarivier. De volgende dag arriveert de bark ss Noord Holland met nog eens 90 kolonisten. Kort daarop volgen de Antonia en Eugenie en de Phoenix. In totaal bereiken 367 Nederlandse boeren Suriname, op zoek naar een nieuw bestaan.
De vestigingsplaats Voorzorg was een voormalige leprakolonie, gesticht in 1791 en verlaten in 1823 toen de patiënten werden overgebracht naar Batavia aan de Coppenamerivier. De omstandigheden zijn zo erbarmelijk – moeras, overwoekerde grond, van de 17 woningen waren er negen enigszins bewoonbaar, geen bronwater, geen medische zorg – dat bij het aanzicht ervan de (…) vrouwen en kinderen jammerden en schreiden, de mannen liepen (…) als wanhopenden en woedenden over het dek.
Het is het begin van rampzalige jaren. Hoewel veel kolonisten onderdak vinden in de tegenovergelegen voormalige kazerne Groningen – met veilig bronwater – breekt er een epidemie uit die in deze eeuw wordt vastgesteld als dysenterie. Van de 367 boeren overlijden er binnen een paar maanden 174, waarbij vrouwen en kinderen niet worden ontzien. Acht jaar later zijn er nog 54 mensen over en wordt de kolonie opgeheven.
Het herinneringserfgoed aan deze pioniers is uiteenlopend. Van speciale boeken bij jubilea tot en met de restauratie van de zo belangrijke waterput in Groningen. Een chronologisch overzicht geeft inzicht hoe belangrijk dit erfgoed voor de nazaten en voor Suriname is.
Zilveren jubileum 1870 komt te vroeg
Gesteund door gouverneur Van Raders met grond en soms leningen vertrekken de meeste boeren als snel richting Paramaribo om daar in de omgeving hun landbouwbedrijven te beginnen. Anderen gingen aan de slag als dagloners. Maar van een zekere mate van welvaart was nog geen sprake en het werk was zwaar (…) uitgeput van liggaam en Ziel niets hebbende as een sobere kleding (…). Het zilveren jubileum krijgt geen blijvende herinnering: De wonden waren nog niet geheeld.

1895: Het vijftigjarig jubilé der boeren in Suriname
Geen plaquette, geen standbeeld, geen borstbeeld maar een uniek herinneringsboekje verschijnt bij de herdenking op 21 juni 1895. De auteurs Julius Muller en C. Hoekstra brengen in veertien pagina’s een eeresaluut aan (…) het vijftigjarig werken der wakkeren boeren, die zich door eigen kracht zoo ferm hebben staande gehouden. Het vijftigjarig jubilé der boeren in Suriname 1845 -21 juni-1895 is beschikbaar via Google Books. Een aanrader.
Het grote feest vindt plaats op het land van weduwe Tammenga aan de Eerste Rijweg. Speciaal voor deze gelegenheid is een grote loods met zinken dak gebouwd. Op donderdag 20 juni – een dag eerder omdat de organisatie bang was voor een te grote toeloop uit de stad – verzamelen de oud-kolonisten zich in de feesttent, die van binnen en van buiten versierd is met bloemen en vlaggen. Zij zien hoe onder meer gouverneur Titus van Asch van Wijck en zijn vrouw door de vier commissieleden Van Brussel, Tamminga, Veldhuizen en Copijn worden verwelkomd. Na zijn toespraak overhandigt de gouverneur aan de commissie een krediet van 500 gulden voor het verbeteren van de waterafvoer op de landerijen. De Nieuwe Surinaamsche Courant doet verslag: De dag werd verder in gepaste vrolijkheid doorgebracht (…) met wedstrijden, voorstellingen en Bengaals vuurwerk.
1920: 75 jaar Nederlandsche Kolonisten
Net als in 1895 is de blijvende herinnering in 1920 aan de kolonisten een boek. De groep “Suriname” van het Algemeen Nederlandsch Verbond besluit ‘in een herdenkingsbundel (…) alles wat op den feestdag -21 juni 1920- heeft plaats gehad (…) vast te leggen. Dat schrijft Fred. Oudschans Dentz in het voorwoord van De vestiging van de Nederlandsche Kolonisten in Suriname herdacht uit 1921. De publicatie is beschikbaar op de website van Stichting Boeroe Kon Makandra onder Geschiedenis, Herdenkingen.
Op initiatief van de Vereeniging “De Nederlandsche Kolonist” met als voorzitter de heer H.L. Loor begint 21 juni met een feest op de boerderij van W. van Brussel. Tot grote spijt van alle aanwezigen kan de enige nog in leven zijnde voormalig kolonist, de heer R.A Tammenga, wegens ziekte niet aanwezig zijn. ’s Avonds is er een druk bezochte receptie in het gebouw van Buiten Sociëteit ‘Het Park’ aan de Waterkant. Jozias Leys, hoofd van het Landbouwonderwijs, vraagt in zijn toespraak (…) over een dag die met zwarte koop is aangeteekend (…) Waar zijn uw gedenkteekenen (…) die aanwijst de plek (…) waar uw vaders en grootvaders, uw moeders en grootmoeders, uw broeders en zusters gevallen zijn als slachtoffers van de barbaarschheid van het Nederlandsche Bestuur (…)? Het hoogtepunt is de uitreiking aan alle families van een Gedenkpenning 1845 – 20 juni – 1920 ‘Zaai en hoop op zegen’.
Geen herinneringserfgoed maar wel een ‘monument’ dat genoemd moet worden. De publicatie De mogelijkheid van landbouw -kolonisatie voor blanken in Suriname is de dissertatie van Eline Francoise Verkade-Cartier van Dissel uit 1937. Een gedegen studie over de Nederlandse kolonisten in Suriname. Als motto gaf ze mee Aan de moedigen in eenzaamheid.

Gedenkteken 1945
Eeuwfeest met gedenkteken: 1945
Op zondag 17 juni 1945 (…) door prachtig weer begunstigd (…) onthult gouverneur J.C. Brons op het commissariaatsplein in Groningen het gedenkteken ‘1845-1945 Nederlandse boeren’. Hij doet dit op uitnodiging van voorzitter van het comité Herdenkingsjaar Nederlandse kolonisten J.C. van Brussel en in aanwezigheid van tientallen genodigden, onder wie mr. J. de Niet, professor Stahel, kolonel Van Oosten, dominee Paap en stadscommissaris J. Robles de Medina. Natuurlijk gadegeslagen door ruim honderdtwintig nazaten van de kolonisten.
Het monument is een ontwerp van (de later veel gevraagde) architect J.A. Wiegerinck, die sinds 1943 in dienst is van departement van Openbare Werken. Het brede voetstuk is van cement. Daarop staat een kolom die is opgetrokken uit in Suriname geproduceerde rode bakstenen, symboliserend moed en vastberadenheid. Bovenop is een golvende plaat van smeedijzer aangebracht, het zinnebeeld van het moeilijke begin, de ups en downs. De rijzende zon en de zonnestralen staan voor een beloftevolle toekomst. De plaquette met tekst is vervaardigd door de heer Van Duykeren TER HERDENKING VAN DE KOMST, HET LIJDEN EN DE VOLHARING VAN DE NED. BOEREN IN SURINAME.
Een paar dagen later, op woensdag 20 juni, wordt de herdenking gevierd met een groot feest op het erf en in het gebouw van de R.A. Tammengaschool aan de Tweede Rijweg in Paramaribo. Ook de gouverneur is weer aanwezig. Veel aandacht gaat uit naar de tentoonstelling van voorwerpen die de kolonisten vanaf het begin aan hadden meegenomen uit Nederland. Bijzonder is dat de radio-uitzending door de A.V.R.O.S ook in Nederland is te beluisteren. Het feest duurde tot (…) een tijdstip dat het melken der koeien niet verre meer was (…).
150 jaar “Boeren” kolonisatie
Onder deze titel schrijft historicus André Loor op 19 juni 1995 in de Ware Tijd een pagina groot artikel over de geschiedenis van de boeren die 150 jaar eerder naar Suriname kwamen en hun nazaten. Hij gaat in op hun onmiskenbare bijdrage aan de Surinaamse gemeenschap. Zij zijn (…) trend-setters in de wijze van beoefening van boerenbedrijf (…) door wisselbouw en samengaan van landbouw en veeteelt.

Aan het gedenkteken van 1945 werd het jaartal 1995 toegevoegd.
Een dag later, op dinsdag 20 juni, wordt het herinneringserfgoed uit 1945 ‘gekroond’ met de toevoeging in de zonnestralen van het ‘gietijzeren’ jaar 1995. Op deze eenmalige vrije dag zijn onder meer aanwezig president Ronald Venetiaan, minister van Volksgezondheid Rakhieb Khudabux, voorzitter van DNA Jagernath Laschmon, districtscommissaris van Saramacca Harry Ramlakhan en Elize Henriette van Brussel, een van de oudste afstammelingen.

Medisch Laboratorium geschonken door de Boeroegemeenschap.
Iets later opent president Ronald Venetiaan een nieuw medisch laboratorium, als onderdeel van de Regionale Gezondheid Dienst (RGD). In dit lab kunnen diverse testen (waaronder urine en bloed) worden uitgevoerd. Van groot belang voor de bewoners van Saramacca en Coronie omdat ze voorheen altijd naar Paramaribo moesten. Het Sf 20 miljoen kostende lab is een geschenk van de nazaten van de Nederlandse boeren.

Hier blijft het niet bij. André Loor en Erwin van Brussel schrijven het herinneringsboekje met op het omslag een afbeelding van de kenmerkende boerenkar. Het is een initiatief van het Comité Herdenking 150 jaar Boeren kolonisatie in Suriname dat in Ter geleide schrijft (…) gemeend heeft om als een blijvende herinnering (…) een gedenkboek uit te geven. (150 jaar, uitgave Comite 1995 blz 3). Tot slot planten Herman Floris Veltkamp en Michel van Dijk voor het gebouw van het districtscommissariaat een jonge rode kabbes, een veel voorkomende boomsoort op de erven van de Nederlandse boeren.

De gerestaureerde waterput Bron van hoop
Bron van hoop, 20 juni 2016
De eerste beschrijving over vers drinkwater komt van August Kappler (1815-1887). In Zes jaren in Suriname beschrijft hij zijn bezoek aan de post Groningen en stelt vast dat Het land is tamelijk hoog (…) klippen die bestaan uit gedroogde schelpen. Een bron van ijskoud water stroomt uit deze klippen. In zijn proefschrift uit 1860 over de epidemie onder de Nederlandse boeren noteert dokter Frederik Tijdeman Ook hier was een bron die zuiver water opleverde (…) op Groningen geen gebrek aan drinkwater is. (…) Op Voorzorg ontbrak goed drinkwater geheel (…).
Op de plattegrond van Groningen en Voorzorg die dominee Van de Brandhof – de leider van de kolonisatie – in 1845 heeft getekend bevindt de waterput zich in de nabijheid van de oever van de Saramaccarivier, iets voorbij de landingsplaats met stenen trap.
De waterput, zo belangrijk voor de kolonisten, verliest in de loop van de jaren zijn functie en raakt in verval. Stichting Sranan Boeroe neemt het initiatief om de toendertijd levensbron te restaureren. De eerste steenlegging is op 20 juni 2015 een gezamenlijke inspanning van weduwe mevrouw Judith Loor, districtscommissaris Laksmienarain Doebay, directeur Cultuur Stanley Sidoel en de voorzitter van Sranan Boeroe. Een jaar later wordt de vernieuwde put onthuld door districtscommissaris Ramkhelawan Gopaldew en leden van de stichting.
Hoewel de waterput anno 2025 niet geschikt is voor drinkwater heeft hij nog steeds een functie. Schubert Asmowidjojo, werkzaam op het commissariaat Saramacca, woont in het huis achter de waterput en hij gebruikt de bron om door middel van een motor het water op te pompen om zijn moestuin te besproeien. Het levert hem meerdere keren per jaar een rijke oogst op.

Monument voor de overledenen, 20 juni 2021
Zondag 20 juni 2021 is een belangrijke dag voor de nazaten van de Nederlandse kolonisten. Districtscommissaris, de burgermoeder Sherin Bansi-Durga onthult het monument dat herinnert aan alle kolonisten die tussen 1845 en de opheffing van de kolonisatie in 1853 onder erbarmelijke omstandigheden zijn overleden. Het gedenkteken staat op een ruim stuk grond van de algemene begraafplaats van Groningen en is goed zichtbaar vanaf de Landingsstraat, iets voorbij de Pannekoekstraat.
Erick Rijsdijk, voorzitter van Stichting Sranan Boeroe, benadrukt het belang van de vierkanten zuil. In het zwart graniet zijn in goudkleurige letters de namen gegrafeerd. Hij legt uit aan de ruim tweehonderd aanwezigen Om diegenen die het niet overleefd hebben alsnog te eren (…) voor iedereen zichtbaar (…). Het leed is voelbaar bij het zien van familienamen zoals Wouters, Zweers, Welij, Van Ravenswaay, Roode: gezinnen zijn gedecimeerd. Aan de voet, net boven het grind, de plaquette 1845-1853 EEN ZWARE TOL.

Van de verschrikkelijke gebeurtenissen is een ooggetuigenverslag bewaard gebleven. Frederik Tijdeman is officier van gezondheid derde klas op de plantage Catharina Sophia, ook aan de Saramaccarivier. Hij wordt eind juni 1845 door dominee Dirk Copijn gevraagd om te assisteren bij de patiënten. Zijn ervaringen, bevindingen, ingrepen, diagnoses (tyfus) en meer legt hij vast in het Academisch proefschrift DE EPIDEMIE VAN TYPHUS waarop hij in 1860 promoveert tot doctor in de geneeskunde.
Enkele van zijn observaties geven een beeld van het lijden: (…) de koorts was vrij hevig (…) door hoofdpijn, misselijkheid en braken van olie dikke gal (… ) voorafgegaan. (…) de oogen waren rood geinjicieerd, de Pupil verwijd, de tong beslagen met roode randen. (…) ook hadden velen neusbloedingen (…) constipatie afgewisseld met diarrhoeen (…) onder verschijnselen van uitputting stierf de lijder meestal binnen de 6 a 8 dagen.
Foto’s: Eric Kastelein
Eric Kastelein is auteur van het geschiedenisboek Oog in oog met Paramaribo. Verhalen over het herinneringserfgoed (Sampreshan, Zoetermeer). Met steun van het Cultuurfonds doet hij onderzoek naar het herinneringserfgoed in de districten, waaronder Groningen te Saramacca. Naar verwachting verschijnt dit boek in 2029 bij Sampreshan.
Lees hier over 180 jaar Boeroes in Suriname.
- Published in BIBLIOTHEEK, Migratiegeschiedenis, Suriname
Majoie Hajary: Hindostaans-Surinaamse pianist en componist van wereldformaat – Chan Choenni

Dr. Chan Choenni
Op 25 maart 2025 vond in de openbare bibliotheek te Den Haag de presentatie plaats van de biografie van de componist en pianist Majoie Hajary. Deze biografie getiteld Surinaamse Rapsodie: ’t leven van Majoie Hajary in zeven muziekstukken is in hardcover uitgegeven door Waanders uitgevers gevestigd te Zwolle. Een rapsodie is een muziekstuk dat bestaat uit tegengestelde gedeelten die ondanks de vrije stijl toch een eenheid vormen. De schrijfster van dit boek, Ellen de Vries, kiest terecht voor de term rapsodie om het indrukwekkende leven van de in Suriname geboren veelzijdige Hindostaans-Surinaamse vrouw te typeren. Behalve pianist en componist, was zij ook de tekenkunst machtig. Verder vertaalde ze Nederlandse boeken in het Frans. De presentatie van haar biografie vond plaats in aanwezigheid van een zeer geïnteresseerd publiek en werd opgeluisterd door pianomuziek gebaseerd op enkele van haar composities.
Majoie Hajary overleed in 2017 op 96-jarige leeftijd in een voorstad van Parijs, waar zij vrij lang had gewoond. Haar fascinerende leven kende nogal wat tegenstellingen, maar kan ook worden beschouwd als overlevingskunst op het Europese continent tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog. In de periode daarna was ze een internationale glamour diva tot de eenentwintigste eeuw. Toch is deze bijzondere vrouw in brede Surinaamse kring en, in het bijzonder, de Hindostaanse gemeenschap vrijwel onbekend gebleven. Dat laatste is opmerkelijk want tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar ook daarna stelde zij haar Indiase (Hindostaanse) identiteit meestal op de voorgrond. Wie was deze bijzonder getalenteerde vrouw en welke verdiensten heeft zij gehad?

Majoie op jonge leeftijd achter de piano.
Indiase afkomst
Majoie Hajary werd op 12 augustus 1921 in Paramaribo geboren in een groot huis aan de Keizerstaat 179. Paramaribo was toen nog een kleine stad met Witten die de macht hadden en een kleine lichtgekleurde elite die de middenklasse vormde. Afro-Surinamers, Hindostanen en Javanen vormden grotendeels de lagere klasse. In het binnenland woonden Marrons en Inheemsen. Haar vader H.N. (Harry) Hajary was een Hindostaan. Haar moeder, Wilhelmina (Mien) Tjong Ayong, was Afro-Chinese. Majoie was dus half Hindostaans, kwart Afro en kwart Chinees; een dogla of moksi zou men in Suriname zeggen.

Vader Harry Hajary (met dank aan dr. Karen Ali)
Eerst zal worden stilgestaan bij de Indiase afkomst van Majoie Hajary. Zij stelde immers deze identiteit op de voorgrond en etaleerde gedurende haar internationale loopbaan nadrukkelijk haar Indiase wortels. Haar vader Harry Hajary was destijds een ambtenaar in dienst van het Nederlands gouvernement. Hij behoorde tot de kleine groep vooraanstaande Hindostanen in Paramaribo. Zo maakte hij deel uit van een vierhoofdige delegatie die in 1920 toenmalig Brits-Indië bezocht nadat de emigratie van contractarbeiders in 1917 was stopgezet. De delegatie pleitte – overigens tevergeefs – bij de Indiase verzetsleider M.K. Gandhi ervoor om de emigratie naar Suriname te hervatten. Harry Hajary was in 1891 in Suriname geboren. Zijn ouders kwamen uit India. Zijn vader Jainab Hajary kwam in 1873 met het derde transport (het schip Yorkshire) als contractarbeider in Suriname aan. De ájá (paternale grootvader) van Majoie behoorde dus tot de groep pioniers onder de Brits-Indische contractarbeiders. Hij werd ‘koelietolk’, toentertijd een voorname functie die goede beheersing van het Nederlands vereiste. Hij ondersteunde de Brits-Indische contractarbeiders die doorgaans het Nederlands nauwelijks beheersten en hij vertaalde voor de overheid en andere organisaties de voor hen bestemde mededelingen. Tolken speelden toen ook een belangrijke rol tijdens zittingen van de rechtbank in zaken waar Brits-Indiërs bij waren betrokken.

Moeder Mien, de zussen Toetie en Jettie en vader Harry in 1938. Foto gemaakt ter gelegenheid van de verjaardag van Majoie die toen al in Amsterdam woonde. Bron: Boek Ellen de Vries
Majoie Hajary is vernoemd naar haar áji (paternale grootmoeder) die als zevenjarig meisje in 1883 met het schip Sheila I in Suriname aankwam. Zij overleed voor de geboorte van haar kleindochter. Haar in India opgetekende voornaam Majoie was hoogstwaarschijnlijk een verschrijving. Tijdens de inschrijving bij het (sub)depot van contractarbeiders door de registratie-ambtenaren in India werden de namen niet altijd correct opgeschreven. Hoogstwaarschijnlijk was de voornaam van haar áji Madhavi, hetgeen in het Hindi de zoete, zoetbrengende of de bedwelmende betekent. De naam is afgeleid van madhu dat honing betekent. Hoe dan ook, Majoie Hajary heeft haar voornaam later gekoesterd. Tijdens haar jeugd stond zij bekend als Rieke, maar in Europa waar zij na haar jeugd terechtkwam, merkte zij dat de naam Majoie exotisch en mysterieus klonk. Later werd Majoie soms geassocieerd met ‘zonnestralen’.

Majoie Hajary bleek in muzikaal opzicht bijzonder begaafd te zijn. Al op haar zevende jaar viel haar bijzondere talent op tijdens de pianolessen die door nonnen werden gegeven. Bij haar Surinaamse buurvrouw Elly Fernandes-Benjamins die aan het Amsterdams conservatorium piano had gestudeerd, leerde Majoie ook de eerste beginselen van het componeren. In 1936 behaalde deze intelligente leerling van de Hendrikschool haar Mulodiploma. Zij componeerde toen al muziekstukken. In het hetzelfde jaar trad in Paramaribo het Amsterdamse acteursechtpaar Jan Mulder en Elly van Stekelenberg op. Majoie maakte een optreden mee en componeerde een muziekstuk voor hen getiteld Romanze. Het echtpaar sloot vervolgens vriendschap met de ouders van Majoie en overtuigde hen ervan dat Majoie haar talent verder moest ontplooien in Nederland. Als vijftienjarige vertrok Majoie in 1937 met de boot naar Amsterdam waar ze bij het acteursechtpaar verbleef. Al vrij snel slaagde zij voor het toelatingsexamen tot het conservatorium in Amsterdam.

Majoie Hajary achter de piano. Bron: Boek Ellen de Vries
Overleven in de nazitijd
In Europa werd de dreiging van de Tweede Wereldoorlog steeds voelbaarder. Bovendien vierde de racistische opvatting over het zogeheten Arische ras hoogtij in Nazi-Duitsland. De pleegouders van Majoie sloten zich aan bij de NSB: de Nederlandse partij die gelieerd was aan de Nazipartij van Adolf Hitler. Haar pleegvader vond een oplossing voor de acceptatie van Majoie als gekleurde persoon door haar Indiase verwantschap te benadrukken. De Duitsers hadden toen grote bewondering voor de aloude cultuur van India en de vermeende ‘Arische’ verwantschap tussen Duitsers en hindoes. Dat werd gesuggereerd op grond van de gemeenschappelijke oude Indo-Germaanse taal: het Sanskriet. Ellen de Vries schrijft dat Majoie daarom een ‘Indiase podiumidentiteit’ aannam. Zij benadrukte ’in goud geborduurde sari’s haar exotische afkomst en presenteerde zich als een Indiase podiumartiest’. Terwijl in 1942 Joodse artiesten en kunstenaars in Nederland door de Duitse bezetter tot niet-Ariërs werden verklaard en gemarginaliseerd, kon de ambitieuze Majoie als ‘Indische pianist’ en ‘typisch Oosterschen loop’ vrijelijk optreden als pianist. Zij studeerde op 30 juni 1942 cum laude af aan het Amsterdams conservatorium. Zij maakte daarna onder meer een muziekstuk voor piano en orkest waarmee ze westerse muziek wilde combineren met klanken van het Oosten. Dit stuk was getiteld ‘Hindoustaansche Fantasie (ook wel Hindostaansche of Hindoestaanse Fantasie). Dat werd door Majoie precies zo geschreven. Opmerkelijk is dat zij toen al deze termen gebruikte in Nederland, maar deze blijkbaar niet verder waren doorgedrongen. Toen ruim 30 jaar daarna grote aantallen Hindostanen zich in Nederland vestigden, bleek de grote meerderheid van Nederland de term Hindostanen niet of nauwelijks te kennen.

Links: Portretfoto in bontmantel en bontmuts gekleed. Rechts: Marjorie Hajary in sari gekleed en tiká op het voorhoofd. Bron: Boek Ellen de Vries
In mei 1943 maakte Majoie Hajary een tournee door Nazi-Duitsland en de bezette gebieden. In juli 1943 trad zij op in Berlijn. De Berliner Morgenpost van 31 juli 1943 merkte op dat de: Indische pianiste Majoie het publiek een onvergetelijke avond had bezorgd en dat zij, wat ze ook speelde – Brahms, Liszt of eigen composities in de traditie van Duitse muziek – altijd overtuigde … dat in haar spel een oeroude Indo-Germaansche verwantschap tot leven werd gewekt. Vermeldenswaard is dat Majoie in 1943 in Berlijn ook een concert heeft gegeven dat door radio Azad Hind werd uitgezonden in India. Azad Hind was de vrijheidsbeweging onder leiding van Subhas Chandra Bose die India, in tegenstelling tot Mahatma Gandhi, met geweld wilde bevrijden van de Britse overheersing en daartoe ook samenwerkte met Nazi-Duitsland en Japan. Hij was overigens ook onder een deel van de Hindostaanse gemeenschap in Suriname populair. Op 25 mei 1944 speelde Majoie haar muziekstuk Hindostaansche Fantasie in het concertgebouw van Amsterdam onder leiding van het concertgebouworkest. Onder het publiek was ook aanwezig de Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart, de toenmalige hoogste baas in door Duitsland bezet Nederland. In hoeverre men in Suriname toen iets heeft geweten over deze optredens en haar muziekstuk Hindostaansche Fantasie is niet bekend. Het contact tussen Majoie en haar familie in Suriname was namelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog verbroken.
Na de oorlog
Na de Tweede Wereldoorlog volgt een nieuwe episode in haar leven. Majoie vertrok op 21 november 1945 met haar pleegvader Jan Mulder naar Amerika. Zij werd van niet ernstige collaboratie beticht en kreeg wel een voorlopig uitreisvisum. Later zou Majoie zeggen dat ze alleen maar had willen spelen en geen enkel politiek motief had bij haar optredens in Nazi-Duitsland. Zij ontmoette in New York haar ouders die uit Suriname waren gereisd om daar vakantie te vieren. Majoie sloot tevens een contract met een managementbureau, die haar optredens regelde. Ze speelde op piano werken van Chopin, Schubert, Schumann, Brahms, Liszt, Beethoven en eigen composities. Venezuela werd vervolgens haar standplaats en ze componeerde onder meer muziek op bekende gedichten van Helle von Heister: Sommernacht en Der Wanderer. Zij bleef haar Indiase afkomst benadrukken en liet zich neerzetten als een ‘hindu Princess’ die optrad in ‘hindu kostuum’, in sari dus. In Amerika vond de première van haar ’Ballet hindu’ in New York plaats in de prestigieuze Carnegie Hall. Zij reisde door het Caribisch gebied en trad op in Brits-Guyana en de Antillen. In 1948 bezocht ze Suriname en trad in Paramaribo op in het nieuwe theater Tower in aanwezigheid van de toenmalige gouverneur dr. W. Huender. Majoie droeg haar pianostuk Variaties op aan hem. Dit stuk, gebaseerd op het populaire Surinaamse lied Peroen, peroen… mi patron … met een uit de slaventijd stammende tekst, is later Surinaamse Rapsodie gaan heten. Gouverneur Huender gaf haar als dank een beurs om in Parijs verder te studeren.

Huwelijksfoto Majoie Hajary Bron: Boek Ellen de Vries
Huwelijk met Roland Garros
In 1949 vertrok Majoie naar Parijs en studeerde bij de bekende componisten/pedagogen Louis Aubert en Nadia Boulanger. In de Lichtstad ontmoette ze Roland Garros, een neef van de beroemde vliegtuigpionier en oorlogsheld naar wie het grote tennisstadion in Parijs is genoemd. Zij trouwden in 1951. Majoie droeg een sari als bruidskleding. Zij was toen 30 jaar en had al een turbulent leven achter de rug.
Haar echtgenoot kreeg een managementfunctie bij de vliegmaatschappij Air France. Majoie reisde vrijwel de hele wereld rond en behoorde tot de internationale jetset. Zij kreeg met Roland Garros een dochter en een zoon. Zij woonde met haar gezin op verschillende continenten. De muzikale indrukken die ze opdeed tijdens haar verblijf in India, Congo-Brazzaville, Madagaskar, Algerije, Tokio en Turkije inspireerden haar. Majoie deed steeds minder optredens en beperkte zich vooral tot componeren. In haar composities liet ze westerse klassieke muziek versmelten met oosterse klanken en Afrikaanse motieven. Ook maakte ze bijzondere uitstapjes naar blues, jazz en andere genres, zoals het chanson. Ze produceerde eind jaren zestig in Parijs drie elpees: La passion selon Judas, New Sound from India en Requiem pour Mahatma Gandhi. Een requiem is een traditionele, kerkelijke mis die opgedragen wordt aan overleden personen. Deze muzikale compositie voor Gandhi met elementen van verdriet en herdenking componeerde Majoie in 1969 ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van Gandhi.
Majoie wilde Indiase klassieke muziek combineren met Europese muziek en de raga leende zich goed hiervoor. In een interview legde ze enthousiast uit: “De raga – van het werkwoord ranj, behagen – raakt de ziel, brengt de mens in een hogere en nobelere staat, kan zelfs een wonder teweegbrengen, als het onder ideale omstandigheden wordt gespeeld, zo wil het Indiase geloof. Het bijzondere aan de raga is, dat het alleen kan worden beluisterd in een kalme, bijna meditatieve sfeer.” In dit verband bracht zij de 33 toeren plaat New sound from India uit. Het voert te ver om andere muziekstukken van Majoie Hajary hier te noemen. Op YouTube zijn verschillende muziekwerken van haar te downloaden. Het requiem voor Gandhi zal overigens binnenkort opnieuw worden uitgebracht.

LP van Majoie Hajary
Al met al was Majoie ondanks haar gezinsleven vrij productief gebleven. Haar echtgenoot Roland Garros was echter een veeleisende persoon en bovendien overspelig. Na ruim 20 jaar huwelijk scheidde zij in 1972 op 51-jarige leeftijd van hem. Er waren vele echtelijke ruzies en een keer kreeg zij een grove racistische opmerking te horen: ’Ga terug naar je kokosnotenland.’ Volgens biograaf Ellen de Vries had hij Majoie hiermee ‘dodelijk beledigd’.
Opera’s De gouden traan en Lijdensweek
Als getrouwde vrouw verdiende Majoie al wat, maar als gescheiden vrouw moest zij nu alleen voor haar inkomen zorgen. Ze vertaalde Nederlandse boeken in het Frans (zoals Max Havelaar), trad in dienst bij de Nederlandse ambassade in Parijs als receptioniste en vertaalster en gaf les. Daarnaast werkte ze aan twee grote opera’s. De opera over de geschiedenis van haar Surinaamse voorouders noemde zij La larme d’or (De gouden traan) en zij begon hiermee in 1980. Majoie vond deze opera haar beste werk en was er tot aan haar dood mee bezig. De opera vertelt de geschiedenis van Suriname tijdens de goudkoorts gedurende de eerste twee decennia van de twintigste eeuw (1900 – 1920). De oorspronkelijke bewoners, de Inheemsen, de koloniale bezetters, zwarte vrijheidsstrijders als Baron en haar Chinese, Indiase en Afrikaanse voorouders die als contractarbeiders en slaafgemaakten naar Suriname kwamen, spelen een rol in deze opera. Zij vatte de uniciteit van Suriname waar westerse, Afrikaanse én oosterse melodieën samenkomen in deze opera samen. Zij liet de Franstalige tekst vertalen in het Engels en Duits en ook in het Sranan (Na gowtu watr’a). Hoogstwaarschijnlijk was deze opera te complex en bovendien kostte de uitvoering heel veel geld. Talloze pogingen om dit werk te voltooien en in volle bezetting uitgevoerd te krijgen, faalden dan ook. Zelfs de Franse President Nicolas Sarkozy wiens zoon een van Majoie’s leerlingen is geweest, kon haar niet helpen om de benodigde financiële middelen te verwerven.

Maternale grootmoeder Carolina Essed (oma Carootje) en Maternale grootvader Willem Tjong Ajong
De Afro-christelijke identiteit van Majoie kreeg aandacht in haar opera-oratorium over de Lijdensweek – Da Pinawiekie in het Sranan. Een oratorium is groot instrumenteel muziekstuk dat meestal in concertvorm zonder decor en acteerwerk wordt uitgevoerd. Majoie: “Da Pinawiekie is een Surinaams Oratorium. De tekst is gekozen uit de 4 evangeliën Matheus-Markus- Lukas- Johannes en uit Da tori (verhaal) vo den apostel.” (zie verder: Majoiehajary.org). Dit oratorium is met eerbied opgedragen aan haar maternale grootmoeder Carolina Essed. In 1974 is dit muziekstuk over het lijden en sterven van Jezus en het verraad van Judas uitgevoerd in Suriname in drie kerken. Daarna trad Majoie in contact met de culturele voorhoede van Suriname om de uitvoering uit te breiden met meer muziek en met klassieke muziekinstrumenten uit andere culturen, zoals uit de Indiase cultuur. Het werd echter een grote teleurstelling, ook omdat de militairen in 1980 de macht hadden overgenomen en grote culturele producties eigenlijk tot 2000 in Suriname nauwelijks aan bod kwamen. Bovendien kon Majoie niet goed overweg met Surinamers die in haar ogen onvoldoende deskundig waren en niet goed in het nakomen van afspraken. Zo had zij, bijvoorbeeld, de muziek in noten uitgeschreven voor het bekende Maranatha koor. Toen zij in Suriname aankwam, merkte zij tot haar verbazing dat de koorleden geen noten konden lezen.

Advertentie uitvoering Pinawiekie in Suriname en titelpagina boek Yoga voor de pianist uit 1987.
Gedegen studie
in de jaren negentig trad Majoie op in Den Haag als pianist gekleed in sari. John Waalring van het Suriname Muziek Collectief en toenmalig ambtenaar van de gemeente Den Haag heeft geprobeerd een vervolg op de opera Pinawiekie te laten componeren en opgevoerd te krijgen. De gemeente Den Haag verstrekte hiervoor een forse subsidie aan Majoie. Zij was echter al op hoge leeftijd en had financiële problemen. Haar gecomponeerde muziekstuk voldeed niet aan de verwachtingen. Niettemin bleef John Waalring contact houden met haar. In 2011 benaderde hij mij en vertelde over de bewonderenswaardige loopbaan van Majoie. Hij vroeg mij om Majoie thuis in de voorstad van Parijs uitgebreid te interviewen. Zij was toen al 90 jaar en bleek niet meer bereid om interviews af te staan. Zij was toen al schuw geworden en voelde zich kwetsbaar, aldus Ellen de Vries.
Het zij gezegd dat Ellen de Vries na het overlijden van Majoie in 2017 een uitstekende en rijk gedocumenteerde biografie heeft kunnen samenstellen. Zij heeft zeer uitgebreid research gedaan en zich verdiept in het klassieke muzikale genre. Haar gedegen studie over het leven en oeuvre van Majoie Hajary is uitgemond in een boek, waarin ook muziekstukken in noten zijn opgenomen alsmede een zeer uitgebreide verantwoording van de bronnen. De journalist Benny Ooft ondervroeg Majoie Hajary in 1972 voor radio Hilversum over de Surinaamse klassieke muziek. Zij stelde, doelend op zichzelf, dat grote artiesten niet tijdens hun leven worden gewaardeerd, maar pas na hun dood. Dit lijkt te kloppen, want zeven jaar na haar dood verscheen haar biografie. Op de Nederlandse televisie werd in twee programma’s aandacht besteed aan Majoie Hajary. Ook in Suriname was er aandacht voor haar biografie en vond in de maand april tijdens de Paasperiode in de kathedraal van Paramaribo de opvoering van Pinawiekie plaats. Het fascinerende leven en vooral de muziekwerken van Majoie Hajary zullen voor het nageslacht beschikbaar blijven en zij zal als een internationale muzikale icoon van Suriname worden beschouwd.
Bronnen:
Ellen de Vries (2025), Surinaamse rapsodie, ’t leven van Majoie Hajary in zeven muziekstukken, Zwolle: Uitgeverij Waanders, 288 pagina’s
Majoie Hajary (1987), Yoga voor de pianist, Naarden: Strengholt, 67 pagina’s
Wikipedia: informatie over Majoie Hajary
Https://Majoiehajary.org

Omslag Surinaamse Rapsodie ’t Leven van Majoie Hajary in zeven muziekstukken Auteur: Ellen de Vries
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
Suriname na de verkiezingen van 25 mei 2025: keuze voor ontwikkeling of onderontwikkeling? – Hans Ramsoedh
In een democratische samenleving hebben niet politici het laatste woord, maar de kiezers. Met hun stem bij de verkiezingen kiezen zij voor de richting waarin de samenleving zich dient te ontwikkelen. Het betekent dat ontwikkeling of onderontwikkeling een land niet overkomt, maar mede een gevolg is van de keuze van kiezers. Een land krijgt dan ook niet de regering die het verdient, maar die het kiest. De subtitel ‘keuze voor ontwikkeling of onderontwikkeling’ is een variatie op een publicatie van de Surinaamse sociologe Maureen Silos ‘Onderontwikkeling is een keuze’ uit 1991. De rode draad in deze publicatie is dat het magisch denken in de Surinaamse samenleving de oorzaak is van de gebrekkige ontwikkeling van Suriname. Surinamers hopen dat alles door een of andere externe macht vanzelf wel goed komt, in plaats van zelf hun lot ter hand te nemen. Het is het verlosserssyndroom waaraan de Surinaamse bevolking lijdt. Een ander aspect in haar boek is het gedrag van de politieke elite in Suriname die niet in staat is transformatief en evoluerend leiderschap te vertonen en de bevolking een visie op de toekomst te presenteren, aldus Silos. Bij de afgelopen verkiezingen kwam de Nationale Democratische Partij (NDP) van wijlen Desi Bouterse als grootste partij uit de bus. Deze partij heeft een niet al te beste track record als het gaat om het bestuur van het land. In deze bijdrage staat de vraag centraal of Surinaamse kiezers hebben gekozen voor ontwikkeling of onderontwikkeling.
25 mei 2025: Oil & gas verkiezingen
De verkiezingen op 25 mei stonden in het teken van de toekomst van Suriname en werden ook bekend als de oil & gas-verkiezingen: welke partij krijgt het beheer over de miljarden aan inkomsten na 2028 als de olie- en gasproductie op gang komen? Het was duidelijk dat de strijd zou gaan tussen de Vooruitstrevende Hervormingspartij (VHP) onder aanvoering van zittende president Chan Santokhi en de NDP na het overlijden van Desi Bouterse onder aanvoering van Jenny Simons. De VHP ging voor 26 zetels (absolute meerderheid in De Nationale Assemblée), maar de verwachting was dat deze partij met moeite haar huidige twintig zetels zou kunnen behouden. Er was namelijk veel onvrede in de Surinaamse samenleving over het beleid van president Santokhi de afgelopen vijf jaren.
De (serieuze) peilingen voorspelden dat de VHP zou terugvallen van twintig naar zeventien zetels en de NDP zou uitkomen op rond de veertien zetels. De voorlopige resultaten van de afgelopen verkiezing laten zien dat de VHP, zoals in de peilingen voorspeld, zeventien zetels behaalde en de NDP achttien. Daarmee is het haast zeker dat de NDP in het machtscentrum komt met Jenny Simons als (eerste vrouwelijke) president. De NDP heeft inmiddels een intentieverklaring voor politieke samenwerking getekend met alle partijen die zetels hebben behaald, met uitzondering van de VHP. Deze samenwerking is echter niet gebaseerd op inhoudelijke overeenkomsten, maar heeft het karakter van een ‘piki pley’ [willekeurige samenstelling] en een Afro-etnische blokvorming gericht tegen de VHP. Deze stap van de NDP betekent niets anders dan een verscherping van de etnische tegenstellingen in Suriname.
Track record NDP
Het track record van de NDP is dat steeds als zij aan de macht is geweest (1996-2000 en 2010-2020) zij een gerampaneerd land achterliet om vervolgens te profiteren van de onvrede in de samenleving, door de bevolking te mobiliseren. Met Jules Wijdenbosch als president (1996-2000) gingen in mei 1999 naar schatting tussen vijftig- en zeventigduizend mensen, de grootste demonstratie in de geschiedenis van Suriname en getypeerd als de mars der dwaze burgers, de straat op om te protesteren tegen het beleid van zijn regering. Met de NDP in het machtscentrum en Desi Bouterse als president tussen 2010 en 2020 was het niet anders gesteld. Na zijn verkiezingsnederlaag in 2020 drong pas goed door hoezeer het land onder zijn leiding was leeggeroofd. Suriname verkeerde in een complete crisis: een betalingsbalanscrisis, een crisis in de overheidsfinanciën, een schuldencrisis en een crisis bij de Centrale Bank van Suriname (CBvS). De totale schuldenlast van Suriname bedroeg in juli 2020 3.9 miljard USD (exclusief gelden die bij parastatale bedrijven waren weggehaald en vele onbetaalde rekeningen) hetgeen neerkwam op een schuld van achtduizend USD per hoofd van de bevolking en een schuldenlast die 159% van het BBP bedroeg, terwijl wettelijk het schuldenplafond maximaal zestig procent van het BBP mag zijn. Het betekende ook dat rentes en aflossingen alleen al veertig procent van de overheidsuitgaven bedroegen.
In internationale onderzoeksrapporten werd Suriname onder president Bouterse bestempeld als een ‘gecriminaliseerde staat’ met banden met transnationaal georganiseerde misdaad die zich bezig hield met drugshandel, het witwassen van drugsgeld, illegale goudhandel en grootschalige corruptie. Hiermee was Suriname verworden tot een schaduwstaat waar machthebbers zich boven de wet stelden en was daarnaast, in de ergste traditie van derdewereldlanden, een persoonlijk wingewest geworden van een kliek rond Bouterse binnen de NDP.
In een redactioneel commentaar schreef het dagblad de Ware Tijd in 2020 dat voor de NDP zou moeten gelden: ‘nooit meer aan de macht’ (redactioneel commentaar de Ware Tijd: ‘Verschroeide aarde’, 25 juli 2020). Dit dagblad schreef dit naar aanleiding van de tactiek van de verschroeide aarde en een houding van na-mij-de-zondvloed door de vertrekkende NDP-regering in juli 2020. In de maanden voorafgaand aan de verkiezingen in 2020 werden enkele duizenden ambtenaren in dienst genomen en een verhoging van vijftig procent toegekend aan alle ambtenaren. Op de valreep verhoogde de regering-Bouterse salarissen van ministers, directeuren en onderdirecteuren van departementen, vonden er dubbele benoemingen plaats, zijn honderden personen in functies gepromoveerd voor hogere salarissen, zijn op de verschillende ministeries honderden personen benoemd als ‘beleidsmedewerker’ of ‘beleidsadviseur’ en wurgcontracten getekend. Al deze maatregelen waren niet anders dan het plaatsen van een tijdbom onder de nieuwe regering-Santokhi. Zij werd in juli 2020 zelfs geconfronteerd met haast leeggedragen kantoren. Zo was president Santokhi onaangenaam verrast toen hij op de eerste werkdag op zijn kabinet ontdekte dat er niet eens een computer en printer meer aanwezig waren voor brieven die de deur uit moesten. Op het ministerie van Financiën was er geen enkele administratie te vinden over de besteding van miljoenen gelden. Dit was de situatie die de regering-Santokhi aantrof in 2020.

Jenny Simons op een partijbijeenkomst. Foto NDP
Na de verkiezingsnederlaag in 2020 heeft de NDP nimmer blijk gegeven van reflectie op tien jaar wanbeleid. Jenny Simons, bleef tijdens de afgelopen verkiezingscampagnes bij een ‘verwarrende en leugenachtige voorstelling van zaken’ met betrekking tot het beleid van haar partij tussen 2010 en 2020, zoals de Vereniging van Economisten (VES) in Suriname schreef in haar economisten uitgave (VES-Inzicht) van april 2025 (https://ves.sr/ves_inzicht-61_april-2025/).
Punt van zorg is ook de democratisch rechtsstatelijke opvattingen van de NDP: de veroordeling van Bouterse door de onafhankelijke rechter voor zijn aandeel in de Decembermoorden bestempelde zij als een ‘politiek proces’. Tijdens zijn voortvluchtige periode was gratieverlening aan Bouterse een belangrijk verkiezingspunt voor de NDP. Ook verklaarde zij dat gratie zou worden verleend aan de veroordeelde voorvluchtige ex-minister van Financiën (Hoefdraad), de ex-governor van de Centrale Bank van Suriname (Van Trikt) alsmede aan directieleden van de Surinaamse Postspaarbank tegen wie nog processen lopen vanwege de leegroof van beide banken. Met andere woorden, personen die verantwoordelijk waren voor grootschalige corruptie onder de NDP-regering in de periode 2010-2020 gaan onder een nieuwe NDP-regering vrijuit.
President Santokhi: mooie woorden en beloftes
Vanwege de failliete boedel die Santokhi in 2020 aantrof was een gang naar het Internationale Monetaire Fonds (IMF) noodzakelijk. Onder druk van het IMF moesten echter vele subsidies (water, licht, benzine en gas) worden afgeschaft en de overheidsuitgaven drastisch worden verlaagd. Dat Suriname niet helemaal is verdronken in het moeras was vooral te danken aan deze begrotingssteun van het IMF. Met de IMF-steun (572 miljoen USD) konden de meest urgente zaken worden bekostigd, zoals uitbetaling van het ambtenarenapparaat, sociale uitkeringen en andere kosten. Het moet president Santokhi worden nagegeven dat dankzij de IMF-steunde macro-economische situatie in Suriname in 2025 beter was gesteld dan die hij aantrof in 2020. De economie vertoonde een groei van ongeveer drie procent, de inflatie daalde van zestig (2022-2023) naar onder de zes procent begin 2025, de wisselkoers daalde, de staatsschuld ten opzichte van het Bruto Binnenlands Product (BBP) daalde naar 87% in 2024, de monetaire reserves waren met 1,4 miljard USD in 2024 (na de slechte staat van 528 miljoen USD in 2020) aanzienlijk gestegen en internationale ratingbureaus verhoogden de kredietwaardigheid van Suriname hetgeen betekende dat het land zijn pariastatus op de internationale kredietmarkt van zich kon afwerpen.

President Santokhi tijdens een meeting van zijn partij. Foto VHP
Op micro-economisch niveau schoot het beleid van de regering-Santokhi echter duidelijk te kort. De bevolking betaalde een torenhoge prijs voor het bezuinigingsbeleid tussen 2020 en 2024. Uit diverse onderzoeken van de Wereldbank en de Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank (IDB) kwam naar voren dat in 2022 en 2023 circa twintig procent van de Surinaamse bevolking (ongeveer 110.000 mensen) in armoede leefde. Suriname stond in 2023 op de zesde plek op de armoede wereldranglijst als één van de armste landen in de wereld. Opmerkelijk is dat het uitgerekend het IMF is geweest dat het uitgevoerde sociaal programma van de regering-Santokhi ondermaats en teleurstellend noemde. De regering had te weinig gedaan om de samenleving op te vangen bij het doorvoeren van maatregelen. Het IMF stelde dat de regering-Santokhi van de sociale bescherming een bijzaak had gemaakt en daar te weinig geld voor had vrijgemaakt. De resultaten waren daardoor voor het volk teleurstellend. Het verwijt aan Santokhi was dan ook dat hij niet deed wat hij beloofd had tijdens de verkiezingscampagne in 2020 en dat zijn regering in aloude politieke onhebbelijkheden verviel. Hij werd gezien als een president die vooral grossierde in mooie woorden en valse beloften. Santokhi’s imago als ‘redder van Suriname’ liep dan ook vrij snel een behoorlijke deuk op. Zijn beleid bleek een voortzetting van dat van zijn voorganger: een benoemingsbeleid waarbij gekozen werd voor familie, vrienden en partijloyalisten (nepotisme) in plaats van mensen met kennis en ervaring, ondoorzichtige besluitvormingsprocessen, onbegrijpelijke besluiten, gebrek aan eenheid binnen zijn regeerteam, niet optreden tegen corruptie en gebrek aan communicatie. Bij de bevolking maakte hoop langzamerhand plaats voor vrees; vrees voor een pur bruku, wer bruku–scenario [lood om oud ijzer] of zoals de woordkunstenaar Paul Middellijn het stelde: A srefi kaka, nanga tra frey frey [dezelfde shit, maar nu van andere strontvliegen].
Als reactie op de ontevredenheid binnen de samenleving en de impopulariteit van zijn regering koos Santokhi voor een beleidsombuiging op sociaal terrein. Er kwam koopkrachtversterking voor ambtenaren en gepensioneerden, de algemene oudedagsvoorziening en kinderbijslag en de financiële bijstand voor zwakke huishoudens werden verhoogd. Al deze maatregelen kwamen te laat en waren te weinig om het tij nog te keren. Als klap op de vuurpijl lanceerde Santokhi één week vóór de verkiezingen zijn ‘Royalty voor Iedereen Programma’ (RVI) met als doel om burgers alvast te laten profiteren van de te verwachten olie-inkomsten. Burgers kregen na registratie een eenmalig certificaat ter waarde van 750 US-dollar met jaarlijks een rente van 7 procent. Deze RVI-belofte van de president is echter een ernstige schending van ethische en democratische normen en kwam neer op stemmenkoperij en onverantwoord financieel beheer. Santokhi kreeg de rekening gepresenteerd op 25 mei jongstleden. Behaalde de VHP bij de verkiezingen in 2020 nog 108.000 stemmen (39 procent van de stemmen), in mei 2025 viel zij terug naar 76.000 stemmen, een terugval van dertig procent. Opmerkelijk is wel dat ondanks de kritiek op Santokhi hij met circa veertigduizend stemmen bij de afgelopen verkiezingen de meeste stemmen heeft behaald, terwijl zijn opponent, Jenny Simons, vierendertigduizend stemmen behaalde.
Het electoraat en het verlosserssyndroom
Wat verklaart het huidige vertrouwen in de NDP in 2025 na in 2020 door het Surinaamse electoraat afgestraft te zijn? In 2015 behaalde de NDP nog 118.000 stemmen en 26 zetels (46 procent). Voor haar wanbeleid tussen 2010 en 2020 viel zij bij de verkiezingen in 2020 terug naar 66.000 stemmen, een verlies van 44 procent. Bij de afgelopen verkiezingen in mei 2025 wist de NDP zich enigszins te herstellen en behaalde zij nu 79.000 stemmen, dat is een groei van twintig procent. Het betekent dat ondanks tien jaar wanbeleid tussen 2010- 2020 deze partij in de oppositie tussen 2020-2025 wederom wist te profiteren van de onvrede in de samenleving. Dat delen van het Surinaamse electoraat vertrouwen blijven hebben in een partij als de NDP hangt volgens de oud-journalist en publicist Rudie Kross (Anders maakt het leven je dood, 1987, 52-54) samen met het karakter van Suriname als een parakletische staat. Hiermee bedoelt Kross een land waar generaties lange onderdrukking, armoede en uitzichtloosheid een wijdverbreide cultuur van lethargie, het koesteren van slachtofferschap, afhankelijkheid, het schuwen van verantwoordelijkheid heeft voortgebracht. Een land ook, zoals de journalist en schrijver Herman Vuisje schreef (God zij met ons Suriname, 2019, 169-174), waar de bevolking een buitensporige behoefte ontwikkeld aan een verlosserssyndroom, een weldoende verlosser, een verzorger, een ‘yepiman’ [manusje van alles dat zaken voor je regelt], een verpersoonlijking van veiligheid biedende macht. Het is met andere woorden het magisch denken dat bij een niet onbelangrijk deel van de NDP-achterban overheerst. Ondanks de endemische corruptie tijdens haar regeerperiode wist de NDP de achterban aan zich te binden door het uitdelen van voedselpakketten. Hierdoor kreeg deze partij bij een belangrijk deel van haar achterban het aureool van verlosser en verzorger. Met het wegvallen van Desi Bouterse richt de hoop zich nu op Jenny Simons. Zo riep iemand tegen haar tijdens een verkiezingscampagne in de binnenstad van Paramaribo enkele dagen vóór de verkiezingen in mei 2025: ‘Yu na a nyun Gado fu Sranan!’ [je bent de nieuwe God van Suriname] (Yu na a nyun Gado fu Sranan, de Ware Tijd, 23 mei 2025).
Ontbreken van visie
Magisch denken en het verlosserssyndroom kunnen alleen bestaan bij het gebrek aan transformatief leiderschap. Dit gebrek uit zich onder meer in de verkiezingsprogramma’s van de verschillende partijen. Deze zijn inwisselbaar, hebben het karakter van wensenlijstjes (sinterklaaslijstjes) en een prachtig stuk proza. Sinds de verkiezingen in 2015 analyseert de Stichting Projekta in Suriname (het Burgerinitiatief voor Participatie en Goed Bestuur –BINI) verkiezingsprogramma’s van politieke partijen. In haar analyse van de verkiezingsprogramma’s van de verschillende politieke partijen in 2025 (Analyse Partijprogramma’s Verkiezingen 2025) stelt Stichting Projekta dat partijen weinig bekend zijn met de basisprincipes van programmatisch plannen en ontwerpen. Het ontbreekt aan een logische samenhang tussen visie, missie, doelen, strategieën en acties. De kiezer vindt hierin geen concrete uitwerking en een financiële onderbouwing van de plannen Hoewel alle partijen het belang van goed bestuur, rechtsstaat, democratie en mensenrechten erkennen, blijven voorstellen vaak steken in abstracte voornemens, zonder concrete acties. Het algemene beeld is dat verkiezingsprogramma’s wel ambitieus en visionair willen zijn, maar structureel worstelen met uitvoerbaarheid, samenhang en realiteitszin. Een belangrijke conclusie is ook dat partijen geen duidelijk plan hebben voor het beheer of de besteding van de olie-inkomsten na 2028. Het is dan ook niet ondenkbeeldig dat de olie eerder een vloek dan een zegen zal zijn voor Suriname.
Tot slot: rol van de kiezer
De rol van kiezers bij de heersende politieke cultuur en de keuze voor ontwikkeling of onderontwikkeling is niet onbelangrijk. Een politieke cultuur kan slechts voortbestaan dankzij hun steun. Enerzijds hebben veel kiezers in Suriname kritiek op het functioneren van politici, maar anderzijds verwachten zij van hen tegenprestaties (een baan bij de overheid, een vergunning of een stuk grond et cetera) in ruil voor hun stem. Dat diezelfde politici de democratische instituties ondermijnen, wordt kennelijk door de kiezers op de koop toe genomen. Met andere woorden, een politieke cultuur kan niet veranderen zolang politici én het electoraat elkaar in een wurggreep houden bij het in stand houden van een corrupte status quo. Hun stem is een keuze voor ontwikkeling of onderontwikkeling. Of een deel van de Surinaamse kiezers met hun stem op de NDP, die ook bekend staat als de Nyan Dringi, Prisiri partij [eten, drank, en plezier partij], gekozen heeft voor ontwikkeling of onderontwikkeling zal de komende tijd duidelijk worden. Het track record van de NDP geeft vooralsnog weinig reden tot optimisme.
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
Suriname tussen hoop en vrees: wat voorafging aan de onafhankelijkheid (1973-1975) – Roy Sankatsing

Beleid & Bestuur
De reden voor het schrijven van dit artikel is, dat naar mijn mening heel veel Surinamers en hun nakomelingen die in Nederland wonen en/of geboren zijn weinig weten over hetgeen plaats heeft gevonden op weg naar de onafhankelijkheid van Suriname op 25 november 1975 op sociaal-maatschappelijk en politiek gebied.
Waar het moment in andere voormalige koloniën vaak gepaard ging met vlagvertoon en trots, gebeurde in Suriname iets opmerkelijks: tienduizenden mensen verlieten het land, op de vlucht voor wat komen zou. Wat maakte deze onafhankelijkheid zo beladen, dat velen liever hun moederland verlieten dan er te blijven?
Om dat te begrijpen, moeten we terug naar de jaren voor 1975. Die periode laat zich samenvatten als een ingewikkelde mix van etnische spanningen, politieke intriges, sociale onrust en toenemende onzekerheid over de toekomst. Hieronder volgt een terugblik in vogelvlucht.
Spanningen onder de oppervlakte
Suriname kende vanaf de jaren vijftig een zogenoemde verbroederingspolitiek. Politieke partijen die verschillende bevolkingsgroepen vertegenwoordigden – zoals Creolen, Hindostanen, Javanen en anderen – probeerden met elkaar samen te werken. In theorie een mooi idee, maar in de praktijk steeds moeilijker houdbaar. Exponenten van de verbroederingspolitiek waren Johan Adolf Pengel van de Creoolse partij NPS en Jagernath Lachmon van de Hindostaanse VHP. Aan hun samenwerking kwam in 1967 een einde.
Het land had een koloniale bestuurscultuur, waarbij Nederland nog altijd veel macht uitoefende. Maar binnen Suriname groeide de wens om zelfstandig te regeren. Tegelijkertijd begonnen etnische groepen zich steeds meer te organiseren rondom hun eigen belangen. Vooral tussen Creolen (afstammelingen van tot slaaf gemaakten) en Hindostanen (afstammelingen van Brits-Indische contractarbeiders) bestond er rivaliteit en groeide het wantrouwen.
Een reeks gebeurtenissen zorgde ervoor dat de spanning toenam. In 1966 werd het kiesstelsel aangepast, wat gevolgen had voor de machtsverdeling tussen bevolkingsgroepen. Voorheen was de Creoolse bevolkingsgroep altijd in het voordeel; de wijziging bracht een eerlijker systeem van evenredige vertegenwoordiging van de verschillende bevolkingsgroepen tot stand. In 1969 viel de regering van Pengel, na aanhoudende stakingen en economische problemen. Daarna volgde een korte periode van een interim-regering. De verkiezingen van 1969 leverde een overwinning op voor de VHP. VHP-leider Lachmon zag af van het premierschap. Er trad een nieuwe coalitie van de VHP en de Creoolse PNP (een afsplitsing van de NPS) aan onder leiding van Jules Sedney van de PNP.
Hoewel Sedney zelf een Creool was, werd de regering door veel Creolen gezien als een regering die vooral de belangen van de VHP diende. Sedney kreeg onder de Creoolse bevolking al snel de bijnaam Bobo – een term die zoveel betekent als “sufferd” of “naïeveling”. Dit illustreert hoe diep de animositeit zat.
De machtsstrijd achter de schermen
De politieke spanningen draaiden niet alleen om wie er aan de macht was, maar ook om wie er in de toekomst aan de touwtjes zou trekken. De Creolen waren gewend de staatsmacht uit te oefenen en meende dat die ook aan hen voorbehouden was. Hindostanen waren inmiddels in de meerderheid qua bevolkingsaantal en stonden bekend om hun economische discipline en sociale samenhang. Dat boezemde bij veel Creolen angst in: zouden zij straks overheerst worden? Omgekeerd bestond er ook angst bij Hindostanen voor Creoolse overheersing.
Deze angst werd nog gevoed door herinneringen aan etnisch geweld in het naburige Guyana, waar in de jaren zestig spanningen tussen Creolen en Hindostanen uitmondden in bloedige conflicten. Guyanese Hindostanen werden daar het slachtoffer van. Zulke verhalen gingen rond en voedden het wantrouwen in de eigen samenleving.
Intussen groeide ook in Nederland de zorg. De migratie van Surinamers naar Nederland was al jaren aan de gang, maar begon op te lopen. Veel politici, vooral van de PvdA, vreesden dat die migratiestroom uit de hand zou lopen. Tegelijk zagen ze dat het moeilijk was om in Suriname tot een stabiel bestuur te komen zolang het land formeel nog onderdeel was van het Koninkrijk der Nederlanden.
Daarom ontstond aan beide kanten van de oceaan een opvallende coalitie: Nederlandse sociaaldemocraten en Surinaamse Creoolse leiders zoals Henck Arron zagen onafhankelijkheid als een manier om grip te krijgen op de situatie. Voor Nederland zou het betekenen dat Surinamers een eigen nationaliteit kregen en dus niet meer automatisch toegang hadden tot Nederland. Voor sommige Surinaamse leiders bood onafhankelijkheid de kans op “Creoolse” controle over het staatsapparaat.
Een onafhankelijkheid zonder draagvlak
Maar was de bevolking hier klaar voor? Volgens mij en met mij velen, was dit niet het geval. Integendeel, het idee van onafhankelijkheid riep bij velen juist angst op. Suriname had geen lange antikoloniale strijd gekend, zoals Indonesië. Er was ook geen sterke nationale identiteit die alle bevolkingsgroepen bond. In plaats daarvan overheerste het gevoel van onzekerheid: wat gebeurt er als Nederland zich terugtrekt? Krijgen de Hindostanen dan alle macht ? Of juist de Creolen? En wat betekent het voor de economie?
Omdat de politiek geen breed draagvlak had voor onafhankelijkheid, werd er ook geen referendum gehouden. Dat zou waarschijnlijk op een “nee” zijn uitgedraaid. In plaats daarvan werd de datum gewoon vastgesteld door de regering Arron, die er na de verkiezingen van 1973 voor had gekozen geen samenwerking aan te gaan met Hindostaanse partijen. En toen begon het echte drama.

Aankomst in Nederland. Foto: NA – Hans Peters
Massale uittocht
Tussen 1973 en 1975 begon een ware exodus. In eerste instantie waren het vooral Hindostanen die vertrokken. De VHP, hun politieke partij, sprak zich openlijk uit tegen de onafhankelijkheid. Op partijbijeenkomsten werd het publiek gewaarschuwd voor mogelijke vervolging, onderdrukking en chaos. De vrees werd vaak toegelicht in het Nederlands, maar toespraken in het Sarnámi (de Hindostaanse volkstaal) maakten de meeste indruk.
Veel mensen wilden het risico niet nemen. Nederland werd gezien als veiliger, stabieler, en vooral: bekend terrein. De Surinaamse gemeenschap had er al wortel geschoten. Families haalden elkaar over, buren vertrokken samen, en het vertrek van de een leidde tot de angst van de ander: “Als zij weggaan, waarom zou ik dan blijven?”
In korte tijde verlieten tienduizenden mensen het land. In de periode 1974 – 1975 alleen al migreerden 57.601 Surinamers naar Nederland. Meer dan de helft van hen was Hindostaans. Maar naarmate de onafhankelijkheid dichterbij kwam, sloten ook Creolen en Javanen zich aan bij de massale vlucht. Angst werd een collectief verschijnsel, versterkt door media, kerken en buurtpraat.
De regering in Paramaribo kon of wilde die stroom niet tegenhouden. Sommige politici – cynisch of realistisch – dachten zelfs: laat ze maar gaan. Met minder Hindostanen zou het numerieke machtsverschil immers weer verschuiven ten gunste van de Creolen.
Waarom mensen vertrokken
Er is vaak geprobeerd te achterhalen wat de precieze motieven waren van de mensen die wegtrokken. Maar veel Surinamers die in Nederland arriveerden, gaven sociaal wenselijke antwoorden of beschermden hun zelfbeeld. Toch is duidelijk dat de migratie meer was dan zomaar een economische beslissing. Het ging om veiligheid, toekomstzekerheid en wantrouwen tegenover de Surinaamse politiek.
Het is belangrijk te beseffen dat deze migratie, die eerst economisch van aard was, in korte tijd veranderde in een massavlucht. Er was een psychologisch kantelpunt: hoe meer mensen uit een buurt vertrokken, hoe groter de druk op de achterblijvers om hetzelfde te doen. Het idee om achter te blijven in een leeglopend land werkte verlammend.
Ook de massamedia speelden een rol. Met televisie en radio als belangrijkste informatiebronnen werd elke discussie over de onafhankelijkheid breed uitgemeten. De publieke onzekerheid werd zo steeds verder aangewakkerd. Mensen stemden niet in een stemhokje, ze stemden met hun voeten.

Onafhankelijkheid Suriname 25 november 1975 v.l.n.r. Arron, van Genderen, Prinses Beatrix, Ferrier en Lachmon bij de plechtigheid. Foto: NA – Bert Verhoeff
Een bevochten vrijheid?
Op 25 november 1975 was het zover: Suriname werd onafhankelijk. Maar de feestelijkheden in Paramaribo konden het gevoel van verlies en onzekerheid niet volledig maskeren. Veel burgers ervoeren het niet als een bevrijding, maar als het begin van iets onbekends en beangstigends.
De onafhankelijkheid werd uiteindelijk niet gedragen door een brede volksbeweging, maar door een kleine groep politici met uiteenlopende belangen. Aan Nederlandse kant speelde migratiebeperking een grote rol; aan Surinaamse kant de wens om de touwtjes zelf in handen te krijgen, vaak vanuit etnisch-politieke motieven.
Wat resteerde was een jonge republiek met een zwak fundament, een getraumatiseerde samenleving en een enorme diaspora in Nederland. In die zin was Suriname bij de geboorte als natie al verdeeld, niet alleen door etnische grenzen, maar vooral door de vraag: wie hoort erbij en wie vertrekt?
De geschiedenis van Suriname’s onafhankelijkheid is dus zeker niet alleen een verhaal van politieke besluiten, maar vooral ook van emotie, angst, hoop en teleurstelling. Het is een geschiedenis die nog altijd doorwerkt, in de gemeenschappen aan beide kanten van de oceaan.
Tot slot:
Wie vandaag de dag kijkt naar de band tussen Suriname en Nederland, ziet de erfenis van deze haastige breuk nog steeds. De verdeeldheid die in de jaren zeventig zijn kiem vond, werkt nog altijd door – sociaal, cultureel en politiek.
Suriname kreeg formeel vrijheid, maar verloor onderweg iets anders; het vertrouwen van een groot deel van zijn eigen bevolking. Dat zou iedereen die het heden van de postkoloniale verhoudingen wil begrijpen, tot nadenken moeten stemmen.
- Published in BIBLIOTHEEK, Migratiegeschiedenis, Suriname
Duurzame ontwikkeling van Suriname – 10 voorstellen – Chan Choenni

Dr. Chan Choenni
Op zondag 23 februari 2025 vond een expertmeeting plaats in het Van de Valk hotel te Breda die was georganiseerd door Stichting FinanceSuriname. Deze expertmeeting was een initiatief van Dennis Lapar met medewerking van Staatsolie Suriname en de experts. Stichting FinanceSuriname wilde ideeën inventariseren voor een duurzame ontwikkeling van Suriname in verband met de hoge inkomsten die de Surinaamse Staat vanaf 2028 zal ontvangen uit de oliewinning voor de Surinaamse kust. De directeur van Staatsolie, de heer Annand Jagesar, hield een inleiding. Daarin gaf hij aan dat vanaf 2028 voor de komende twintig jaren daarna verwacht wordt dat de omvang van de inkomsten 16 tot 26 miljard US dollar zullen bedragen.
Met betrekking tot de mogelijke besteding van deze middelen heb ik een tiental, deels aan elkaar gerelateerde, voorstellen gedaan ter bevordering van een duurzame economische ontwikkeling in Suriname. In dit verband zie ik twee belangrijke trekpaarden: de landbouw en het toerisme. Beide sectoren zijn arbeidsintensief en zorgen voor werkgelegenheid. Bij deze voorstellen is rekening gehouden met de negatieve gevolgen van klimaatverandering en bedreigingen voor het milieu. Deze gaan immers niet aan Suriname voorbij. De vraag naar landbouwproducten zal blijven (stijgen). Suriname heeft voldoende landbouwareaal, maar een groot deel van de bevolking is niet ‘landbouwminded’. Het (eco)toerisme naar Suriname zal blijven groeien en bepaalde (infrastructurele) voorzieningen komen ook aan de bevolking ten goede. Sommige voorstellen vergen een relatief kleine investering, terwijl andere ingrijpender zijn.
1. Upgrading van de landbouwsector/agro-industrie
De landbouw/agrosector kampt met een imagoprobleem in Suriname. Werken in deze sector wordt als statusdalend beschouwd en deel van de bevolking heeft een zogeheten landbouwtrauma onder meer vanwege het slavernijverleden. Het gevolg is dat velen niet in deze sector willen werken. Een upgrading van de agrosector is dan ook geboden alsook imagoverbetering en import van agrotechnologie. Promotie van landbouwsector/agro-industrie alsook maatregelen om de productie te faciliteren zijn essentieel om deze sector aantrekkelijk te maken. Er kan goed geld worden verdiend. Het is zaak dat het Ministerie van LVV moet worden opgetuigd met competente landbouwdeskundigen die deze taak ter hand nemen. Overtollige ambtenaren kunnen worden omgeschoold ten behoeve van voorlichting en dienstverlening in de landbouwsector/agro-industrie. Promotie moet op het hoogste niveau ter hand worden genomen, dat wil zeggen door de president en andere hoge bestuurders. De modernste productietechnieken moeten worden geïntroduceerd om Suriname daadwerkelijk de ‘voedselschuur van het Caribisch gebied’ te maken. Uiteraard moet het grondbeleid dit faciliteren.
2. Informatie- en educatiecentra landbouwsector/agro-industrie
De grote uitdaging is om de meerderheid van de Surinaamse bevolking te motiveren om in de landbouwsector/agro-industrie te willen werken alsmede de daarvoor vereiste kwalificaties en competenties te ontwikkelen. Er moet dan ook een beleid worden ontwikkeld dat zich richt op de gehele Surinaamse bevolking. Daarom moet meer dan voorheen voorlichting worden gegeven over de natuur en het belang van landbouw voor de toekomstige ontwikkeling van Suriname, ook op radio en televisie en voorbeeldfiguren werkzaam in deze sectoren zouden als rolmodellen kunnen worden geëtaleerd. Er moeten ook (meer) schooltuinen worden aangelegd en schoolexcursies naar landbouwbedrijven worden georganiseerd. Sterker nog: de bevolking en in het bijzonder de jonge generatie moet klaargestoomd worden via onderwijs en scholing om in deze sectoren emplooi te vinden. Men moet geënthousiasmeerd worden om in de agro-industrie te werken en door efficiënte methoden en grootschalige productie kan een goed inkomen worden verdiend. Het gaat immers om het kapitaliseren van het ‘groen’ en de vruchtbare bodem van Suriname. Daarom moeten In de verschillende gebieden van Suriname informatie- en educatiecentra landbouwsector/agro-industrie worden ingericht. Tevens moet in het onderwijs – meer dan thans het geval is – aandacht worden besteed aan deze sector en het belang ervan voor de Surinaamse economie.
3. Researchcentrum agrosector en agrarische opleidingen
Nederland is wereldwijd een belangrijke speler op het gebied van agro-innovatie. Meer dan nu het geval is, moet de Nederlandse agrosector worden betrokken bij het opzetten van de agro-industrie in Suriname. De landbouwuniversiteit Wageningen zou een (research) afdeling moeten hebben aan de universiteit van Suriname. Nederlandse agrarische opleidingen en beroepssectoren zouden moeten worden betrokken om in Suriname afdelingen op te zetten. De Surinaamse diaspora kan hierbij een rol spelen als intermediair. Inschakeling van efficiënte landbouwmethoden door het Ministerie van LVV is nodig. Surinamers moeten leren om de modernste landbouwmethoden te kopiëren.

Zeedijk van Leonsberg naar Weg naar Zee. Bron: World Bank
4. Robuuste zeedijk van Leonsberg naar Weg naar Zee
Een substantieel deel van de oliedollars moet worden ingezet voor de verbetering en uitbreiding van infrastructuur. Daarbij is de kustverdediging en kustbescherming van eminent belang. Er moet een robuuste zeedijk van Leonsberg naar Weg naar Zee worden aangelegd om de kust in het noorden van Paramaribo te beschermen. Op de dijk zou een vierbaansweg moeten komen die wordt verbonden met de Henri Fernandesweg (Weg naar Zee). Later kan deze zeedijk worden verlengd tot het district Saramacca. Met de aanleg van deze zeedijk zal ook landaanwinst plaatsvinden. Dit gebied waar de oceaanbries voor afkoeling zorgt, zou als Paramaribo aan de kust kunnen worden aangeduid en aantrekkelijk vertoeven zijn mede gelet op de stijgende temperatuur in Suriname. Er zouden ontspanningscentra en hotels in dit gebied kunnen komen. Natuurlijk zal vanwege de dagelijkse aanvoer van modder deze kust zich minder lenen voor strandtoerisme. Maar een combinatie van grijs (beton) en groen (parwa, mangrove) als kustverdediging kan zorgen voor een groen landschap en dat is bevorderlijk voor het ecotoerisme.

5. Snelweg naar de Tafelberg en toeristenoorden
Een deel van de oliedollars kan worden ingezet voor de infrastructuur ten behoeve van duurzaam toerisme. De tochten naar het binnenland zijn thans vrij prijzig mede vanwege de gebrekkige infrastructuur. De gemiddelde temperatuur stijgt in Suriname, maar op de Surinaamse bergen is het koeler. Op de Tafelberg/Wilheminatop gelegen op ruim 1.000 meter is het 10 graden koeler. Veel Surinamers en zeker ook de expats en toeristen willen verpozen in de koelere streken van Suriname. Het ontsluiten van dit gebied voor toerisme zal veel geld kosten. Een snelweg naar de Tafelberg van Zanderij/JAPI airport is nodig.

Mariënburg en Margrita. Foto United News
De spin-off is echter groot. Aan weerszijden van de snelweg zullen naderhand landerijen ontstaan en economische activiteiten plaatsvinden. Met een groeiend en bloeiend toeristenoord Tafelberg kan worden overwogen de snelweg door te trekken naar Brazilië. Een brug over de Commewijnerivier om de rechteroever te ontsluiten is aan te bevelen. Een brug van Mariënburg naar Margrita zal het ecotoerisme bevorderen in dit gebied. Het strand van Matapica en het zeeschildpadden reservaat te Galibi worden ontsloten en over land bereikbaar.
6. Ondertunneling dr. Sophie Redmondstraat
Paramaribo heeft mede door de intensieve bouw weinig groene gebieden als parken. Bovendien is vaak sprake van files. Een van de belangrijke straten is de dr. Sophie Redmondstraat, tevens een belangrijke verkeersader. Er is ook een busstation aan deze straat. Door de grote verkeersdrukte is er ook veel luchtverontreiniging. Een oplossing voor deze problemen is om het auto- en bus verkeer in deze straat ondergronds te laten plaatsvinden door een vierbaanstunnel aan te leggen. Deze tunnel zou moeten beginnen bij de hoek van de Centrale Markt/Saramaccastraat en eindigen bij de rotonde op Benjaminstraat, dus over de gehele lengte van de Sophie Redmondstraat. Ook het busstation zou ondergronds moeten komen, wat koelte brengt voor de wachtenden en passagiers.
P.M. Allerlei technische kwesties m.b.t. waterbeheer zijn hier buiten beschouwing gelaten. De (Nederlandse) ingenieurs zullen hier wel een oplossing voor hebben.

Busstation Sophie Redmondstraat. Foto NII
7. Sophie Redmond boulevard
Er ontbreekt een boulevard in Paramaribo, terwijl een tropische stad als Paramaribo er een nodig heeft: dat wil zeggen een brede laan met schaduwrijke bomen in het centrum van de stad. De dr. Sophie Redmondstraat leent zich hier uitstekend voor, juist omdat deze straat Paramaribo doorkruist van oost naar west en eigenlijk symbolisch de stad verdeelt in noord en zuid. De straat is breed en lang genoeg om getransformeerd te worden tot een ‘tropische boulevard’. Vroeger was deze straat een laan met in het midden een gracht, genaamd Steenbakkersgracht, met aan weerszijden mooie schaduwrijke mahoniebomen en heette in de volksmond Ondrobong (onder de bomen). Deze bomen werden onderhouden en de fowroedotie regelmatig verwijderd. Langs de hele Sophie Redmondstraat dienen aan weerszijden koningspalmen en schaduwrijke bomen te worden geplant alsook functioneel groen, die bloemen dragen. Zo kan deze brede laan de allure van een boulevard verwerven met het karakter van een wandelpark. Er kunnen zitbanken worden geplaatst. De rotonde voor het Academisch Ziekenhuis Paramaribo zou ook van functioneel groen moeten worden voorzien. Paramaribo wordt op deze wijze ook ‘als het ware vergroend’ en aantrekkelijker voor toeristen.

Standbeeld Kwakoe. Foto Wikimedia
8. Kwakoepark en renovatie historisch erfgoed
Het was in 1963 zeer toepasselijk dat het beeld van Kwakoe dat de afschaffing van de slavernij (Keti Koti) verzinnebeeldt, op de hoek van de Sophie Redmondstraat en de Zwartenhovenbrugstraat werd geplaatst. Maar deze plek is intussen door het drukke verkeer nauwelijks meer aantrekkelijk te noemen. Het is zelfs gevaarlijk om over te steken en het standbeeld te aanschouwen. Bovendien is het vlak bij het verloederde terrein van (het voormalige) Ston oso. Dat was het gerechtsgebouw, waar vroeger het volk op de rode bakstenen betonnen veranda zat. Het gebouw is echter nu in zodanige staat dat restauratie niet zinvol is. Dit historisch terrein kan echter een passende bestemming krijgen, in het bijzonder ten behoeve van de herdenking van de afschaffing van de slavernij. Het terrein van Ston oso zou door de overheid moeten worden overgenomen voor een redelijke prijs of door de eigenaar(s) ter beschikking worden gesteld als geste om het standbeeld van Kwakoe daar te plaatsen. Het terrein kan dan de naam Kwakoepark dragen en worden uitgebreid met een deel van de Sophie Redmondboulevard tot aan de Fred Derbystraat. Rond het beeld worden zitbanken geplaatst en palmbomen geplant; de rode bakstenen worden gebruikt als plaveisel. Zo zal het beeld van Kwakoe beter tot zijn recht komen en kunnen burgers zich verpozen.

Restanten van Ston Oso. Foto Facebook
Gezien de gedeelde geschiedenis zouden er tevens meer samenwerkings- en ondersteuningsprojecten tussen Nederland en Suriname moeten worden ontwikkeld om het historisch erfgoed te ‘rehabiliteren’ en te conserveren alsook deskundig te beheren. Het betreft niet alleen de historische panden in Paramaribo, maar bijvoorbeeld ook plantages en waterwerken (bijvoorbeeld sluizen en kanalen). Plantages als Frederiksdorp, Peperpot en Reynsdorp (Bakkie) kunnen als voorbeeld dienen. Voor Nederlanders moet Suriname een belangrijker vakantieland worden, net zoals bijvoorbeeld Curacao.

De schaduwrijke Steenbakkergracht werd in de jaren vijftig vernoemd naar de overleden arts Sophie Redmond. Foto Wikimedia
9. Schaduwrijke overkappingen
Vergeleken met enkele decennia geleden is het in Suriname enkele graden Celsius warmer geworden. Vooral in Paramaribo is de toegenomen hitte vergeleken met 50 jaar geleden merkbaar. Overigens komt dit niet alleen vanwege de opwarming van de aarde, maar ook door steeds meer beton, asfalt, het kappen van bomen en het verdwijnen van water als gevolg van demping van de verschillende grachten. Er zijn parkeerplaatsen verrezen door de toegenomen mobiliteit. Sterker, het stikt er als het ware van auto’s en bussen. Natuurlijk: door de airco in veel auto’s en bussen is het draaglijk om je ondanks de hitte te verplaatsen in de stad. Maar met name veel toeristen willen de stad al wandelend verkennen, zoals dat vroeger vaak gebeurde. Een wandeling door het winkelcentrum van Paramaribo zou ondanks de hitte aantrekkelijk moeten zijn. Toeristen houden doorgaans geen siësta en lopen ook wanneer de zon fel schijnt (tussen 11.00-16.00 uur) door de stad. Men heeft beperkte tijd en wil zoveel mogelijk zien en ervaren. Er is echter weinig beschutting tegen de zon en ook niet tegen de regen! Het is immers niet de bedoeling dat toeristen alleen maar gaan schuilen in koele hotels of erger, dat ze het stadscentrum links laten liggen en, net als een deel van de elite, zich liever terugtrekken in de mall’s buiten het centrum. De winkeliers van het centrum zouden luifels en schaduwrijke overkappingen moeten aanbrengen. De overheid kan daarbij een rol spelen. Men kan in Singapore te rade gaan en wellicht zelfs sponsoring verwerven. Een stedenband tussen deze rijke stadstaat en Paramaribo (‘jumelage’) is een goed middel. Trouwens: de winkels zouden ook een deel van het trottoir moeten onderhouden.
10. Witte huizen en gebouwen en een cruiseshiphaven
Van oudsher waren de grote huizen in Suriname wit geverfd en voorzien van groene kozijnen en ramen. Deze kleuren van Paramaribo dreigen bij de nieuwbouw te verdwijnen. De kleur wit was niet alleen esthetisch bedoeld maar ook vanwege het warme klimaat. De kleur wit reflecteert het zonlicht en laat dus minder warmte binnen, terwijl donkere kleuren en vooral zwart het zonlicht absorberen en daardoor meer warmte opslaan. Daarom droeg men vroeger ook vaak witte kleding! Het is dus beter -ook gelet op de temperatuurstijging- de huizen en gebouwen wit te verven. Maar vooral ook de daken zouden wit of witgrijs geverfd moeten worden. Dat scheelt enkele graden onder het dak en in de omgeving. Als velen het voorbeeld volgen van het monumentale gedeelte van Paramaribo waar wit en groen domineren, krijgt Paramaribo als het ware zijn oorspronkelijke kleuren terug: het groen van de bomen en het wit van daken en muren/gevels. Paramaribo wordt daarmee een koele tropische stad en aantrekkelijker voor toeristen, ook voor cruiseschiptoeristen. Om deze laatste categorie naar Suriname te halen, moet de Surinamerivier worden uitgebaggerd tot voor Leonsberg. Bij de redoute Purmerend kan dan een cruiseterminal verrijzen vanwaaruit de toeristen met bussen naar de monumentale stad Paramaribo gaan en/of een tocht ondernemen naar Commewijne. Plantage Mariënburg en het fort Nieuw Amsterdam zouden een upgrade moeten ondergaan met goede horecavoorzieningen. Hierdoor wordt ook werkgelegenheid gecreëerd.
Cruiseschepen zijn milieuvervuilend. Er wordt echter niet gemikt op de mega cruiseschepen die meer dan 1.000 passagiers vervoeren, maar op de kleinere cruiseschepen. Dat is het zogeheten hogere segment. Op deze kleinere cruiseschepen betalen de passagiers gemiddeld meer en zijn meer geïnteresseerd in historische steden, flora en fauna dan in overdadige consumptie en amusement. Er wordt dus niet gericht op massatoerisme, maar op ecotoerisme. Overigens wordt de laatste jaren geïnvesteerd door cruisemaatschappijen in klimaatneutrale voorzieningen, zoals bio-LNG (gas) en recycling van afval.
Tot slot
Het is van belang op te merken dat voor duurzame ontwikkeling niet alleen financiën nodig zijn, maar ook een mentaliteit bij de burgers om vooruit te komen, en het gevoel van eigenaarschap. In dit verband moet verval van waarden en normen in Suriname worden bestreden. De betrokkenheid van burgers bij het beheer en de vormgeving van de omgeving en omringende samenleving moet worden versterkt; daarnaast verdient de integriteit van bestuurders en ambtenaren de nodige aandacht. Introductie van het concept burgerschap en daaraan verbonden activiteiten en maatregelen zijn geboden.
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname
Achter de façade van ‘nationaal’ en ‘multi-etnisch’ in Suriname – Hans Ramsoedh
Wat opvalt in Suriname is dat de begrippen nationaal en multi-etnisch exclusief worden geclaimd door de Afro-Surinaamse groep. Ongeacht de doelen, de bemensing van een organisatie of de aard van de activiteiten, presenteren Afro-Surinaamse groepen zich per definitie als Surinaams en dus nationaal. Het zijn in hun optiek andere bevolkingsgroepen die etnisch handelen en denken.
Ook in de politiek zien we dit verschijnsel terug. Politieke partijen die in Suriname in de naoorlogse periode werden opgericht, waren alle een emancipatiebeweging van een bevolkingsgroep en dus langs etnische lijnen georganiseerd. De NPS vertegenwoordigde de Creoolse groep, de VHP de Hindostaanse en de KTPI de Javaanse. Ondanks haar etnische oriëntatie beschouwde de NPS zich als een nationale partij die opkwam voor alle Surinamers. Dit werd in de Surinaamse politieke arena het algemene beeld: Creoolse partijen zijn per definitie nationaal en streven nationale doelen na, terwijl partijen uit andere etnische groepen etnisch zijn en de belangen van de eigen etnische groep vooropstellen.
Het betekent in de praktijk dat de regeermacht in Suriname het beste in handen is van Creoolse partijen aangezien zij opkomen voor de belangen van alle Surinamers, terwijl met andere etnische partijen in het machtscentrum slechts etnische belangen worden behartigd hetgeen niet in het algemeen of nationaal belang is.
De impliciete aanname binnen de Creoolse groep is dat, aangezien Hindostanen de economische macht in handen hebben, de bestuursmacht Creolen toekomt. De Creoolse groep beschouwt zich, op de inheemsen na, als de oudste groep in Suriname aan wie ook de eerste rechten toekomen, zoals het bestuur van het land na 1949 na het einde van het Nederlands koloniaal bestuur in Suriname. In de Creoolse visie mag dit Creoolse prerogatief niet ter discussie staan. Op sociale media komen we vaak raciaal getinte berichten tegen, niet zelden van personen die gelieerd zijn aan de NDP van wijlen Bouterse, die erop duiden dat na Santokhi er geen tweede Hindostaan president van Suriname mag zijn. Niet zijn beleid wordt bekritiseerd, maar zijn etnische achtergrond.
Politieke partijen en beeldvorming
De beeldvorming dat Creoolse partijen per definitie nationaal zouden zijn is echter onterecht. Ten eerste was het uitgerekend de NPS die pretendeerde een nationale partij te zijn, maar die zich in 1949 keerde tegen de invoering van het algemeen kiesrecht in Suriname. Onder druk van Nederland werd toch het algemeen kiesrecht ingevoerd, maar in combinatie met een kiesstelsel (districten- en een personenmeerderheidsstelsel) dat een kunstmatige Creoolse politieke meerderheid in het parlement creëerde. Dit kiesstelsel was voor Creoolse leiders van de NPS op maat gesneden en zette de Hindostaanse en Javaanse districtsbevolking vele jaren op achterstand. In 1963 werd het kiesstelsel gewijzigd met de gedeeltelijke invoering van de landelijke evenredigheid. Het is met name de NPS als ‘nationale partij’ geweest die zich steeds heeft verzet tegen invoering van landelijke evenredigheid. In augustus 2022 bepaalde het Constitutioneel Hof dat het kiesstelsel indruiste tegen de grondwettelijk vastgelegde participatie en representativiteit. In oktober 2023 werd met algemene stemmen in het parlement (De Nationale Assemblée, DNA) het districtenstelsel vervangen door een landelijk evenredigheidsstelsel. De komende verkiezingen in mei 2025 worden op basis van dit landelijk evenredigheidsstelsel gehouden. Wat ik hiermee wil aangeven is dat partijen die zichzelf als nationaal profileren, zoals de NPS, in feite gefocust waren op etnische en niet op nationale belangen.
Ten tweede is de NPS feitelijk gewoon een Creools etnische partij geweest hetgeen blijkt uit het aantal parlementsleden dat afkomstig was uit de niet-Creoolse groep. In 1950 was de Hindostaan William Juglall het eerste lid dat voor deze partij in het toenmalige parlement (de Staten) werd gekozen, in 1967 gevolgd door Mohamed Ramdjan als het tweede Hindostaanse en George Rakim als het eerste Javaanse Statenlid voor de NPS. Iets dergelijks geldt ook voor de VHP: het eerste niet-Hindostaanse Statenlid voor de VHP was het Creoolse Statenlid Eddy Blackman in 1969 in 1974 gevolgd door de Marron Jarien Gadden in 1974 (door opschuiving). Uit deze voorbeelden kunnen we afleiden dat de claim van ‘nationaal’ door Creoolse partijen misleidend is. Als we kijken naar het track record van zowel de NPS als VHP dan waren beide in hoofdzaak etnisch.

Politieke partijen en multi-etniciteit
De onterechte claim zien we ook bij het begrip multi-etnisch. De NDP profileert zich vanaf haar oprichting als enige multi-etnische partij. Zij is in 1987 opgericht als een politieke tak van het Nationale Leger. Een belangrijk verschil met de traditionele partijen als de NPS, VHP en KTPI is wel dat de NDP niet opgericht is als een emancipatiebeweging van een bevolkingsgroep. Wat echter opvalt is dat het narratief van de NDP een multi-etnische partij te zijn voor zoete koek wordt geslikt, terwijl de VHP van Santokhi in Creoolse optiek nog steeds een exclusief Hindostaanse partij is.
De multi-etnische profilering van de NDP is niet meer dan een mythe. Ter vergelijking is het wellicht goed om naar de achtergrond van de DNA-leden en bestuurssamenstelling van beide partijen te kijken. De NDP telt op dit moment zestien DNA-leden. Van hen hebben zeven een niet-Afro achtergrond: twee Hindostanen, twee Inheemsen, één Chinees en twee Javanen. Het NDP-bestuur telt vierentwintig leden van wie negen met een niet-Creoolse achtergrond. Naast de voorzitter zijn er zeven ondervoorzitters van wie drie met een niet-Creoolse achtergrond. Het dagelijks bestuur (voorzitter, secretaris en penningmeester) bestaat uitsluitend uit personen met een Creoolse achtergrond.
Bij de VHP is het beeld als volgt. Van de twintig DNA-leden hebben negen een niet-Hindostaanse achtergrond (drie Creolen, drie Javanen, één Chinees en twee Marrons). Het VHP-bestuur telt vijfentwintig leden van wie negen met een niet-Hindostaanse achtergrond. Naast de voorzitter zijn er vijf ondervoorzitters van wie twee niet-Hindostanen. Het dagelijks bestuur (voorzitter, secretaris en penningmeester) bestaat uitsluitend uit Hindostanen.
Vergelijken we beide partijen met elkaar dan kunnen we stellen dat feitelijk beide in essentie etnische partijen zijn: De NDP als een overwegend Creoolse volkspartij met een niet-Creools randje en de VHP in hoofdzaak een Hindostaanse partij met een niet-Hindostaans randje.
Racistische politieke campagne: Neks no fout
Het kwalijke wat we de laatste tijd zien, is de racistische politieke campagne van de NDP op sociale media, ondanks de met de mond beleden multi-etnische profilering van de partij. Met name het DNA-lid Cedric van Samson van de VHP moet het bij de NDP-achterban ontgelden. Van Samson schuwt de media niet hetgeen de vele aanvallen op zijn persoon verklaart. Hij wordt regelmatig uitgemaakt voor ‘verrader’ en ‘Redi Musu’ [verrader die ten strijde trekt tegen de eigen groep]. Ik sluit niet uit dat andere Creoolse en Marron DNA-leden van de VHP ook met dit soort verwijten worden geconfronteerd. Personen kiezen om hun moverende reden voor aansluiting bij een politieke partij en dit geldt ook voor de niet-Creoolse personen die zich hebben aangesloten bij de NDP. Hindostanen die zich aansluiten bij de NDP worden echter niet als verraders getypeerd. Personen uitmaken voor ‘verrader’ of ‘Redi Musu’ getuigt van etnisch en dus raciaal denken.
Bonter maakte Stephano Biervliet (Pakittow) het. Hij was de organisator van de acties op 17 februari 2023 toen het parlement werd bekogeld en vernield, en winkels, warenhuizen en tankstations werden geplunderd. Nu heeft hij zich aangesloten bij de NDP. Tijdens een massameeting van de NDP in OCER op zaterdag 22 februari j.l. verklaarde hij op het podium dat het bij het Ministerie van Openbare Werken alleen maar naar ‘kronto olie’ [kokosolie] ruikt, dat wil zeggen ‘naar Hindostanen ruikt’. Dit is onversneden racisme, notabene op een NDP-massabijeenkomst. Geen enkel woord van afkeuring van de zijde van de NDP. Dit geldt ook voor de vele racistisch getinte filmpjes op sociale media door NDP-sympathisanten.
Dat sociale pyromanie (het aanwakkeren van racisme) na de verkiezingsnederlaag in 2020 een beproefd middel is van de NDP bleek al in september 2021 bij de Anton de Kom-lezing in Amsterdam door president Santokhi. Een groep van circa vijfhonderd activisten zwaaiend met NDP-vlaggen had zich voor het gebouw van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) in Amsterdam verzameld waar de lezing werd gehouden. De president en Surinaams-Hindostaanse bezoekers kregen allerlei racistische opmerkingen naar hun hoofd geslingerd. Ook Creoolse bezoekers moesten het ontgelden. Zij werden uitgemaakt voor landverraders, NSB-ers en Redi Musu’s. Ook toen hulde de NDP zich in zwijgen.

Schilderij Kurt Nahar 2015 (Readytex Art Gallery Suriname)
De racistische politieke campagne van de NDP op sociale media is een reactie op de regering-Santokhi. Toen president Santokhi in 2020 aantrad trof hij een Augiasstal aan: een staatsschuld van bijkans 3.9 miljard USD, een lege staatskas en een leeggeplunderde Centrale Bank van Suriname. Dat Suriname niet helemaal is verdronken in het moeras was te danken aan de begrotingssteun van het Internationale Monetaire Fonds (IMF). IMF-steun betekent in de praktijk het afschaffen van allerlei subsidies (op gas, elektriciteit, water, benzine) en beperking van de overheidsuitgaven. Het betekende voor de bevolking dat de tijd van de overheid als een gudu p’pa [suikeroom], zoals ten tijde van de regering-Bouterse, voorbij was. Het ‘belangrijkste wapenfeit’ van de regering-Bouterse (2010-2020) was namelijk het uitdelen van voedselpakketten om de bevolking zoet te houden in combinatie met het leegroven van de staatskas en een endemische corruptie door NDP-getrouwen. Of zoals oud-DNA-lid en de huidige penningmeester van de NDP, Rossellie Cotino, verklaarde: ‘Den [NDP-regering] ben len’ moni, maar unu ben man lib’ a libi yere. Den ben len’ moni, maar den ben luku den mofinawan yere. Den ben len’ moni, maar unu ben kan nyan yere’ [vert. Ze [de NDP-regering] hebben geld geleend, maar we konden er goed van leven. Zij hebben geld geleend, maar ze zorgden voor de allerarmsten. Ze hebben geld geleend, maar we konden er goed van eten] (geciteerd in Waterkant.net, 28 januari 2025).
Kan na vier jaren Santokhi worden gesproken van succes op monetair-economisch terrein, op micro-economisch niveau schoot zijn beleid duidelijk te kort. De bevolking betaalde een torenhoge prijs voor het bezuinigingsbeleid tussen 2020 en 2024 met een inflatie die in 2020, 2021en 2022 schommelde tussen de vijftig en zestig procent. De verarming van de bevolking was munitie voor de NDP om het regeringsbeleid te bekritiseren. Het is een beproefd middel van deze partij als zij aan de macht is geweest zoals in periode 1996-2000 en 2010-2020: een gerampaneerd land achterlaten en vervolgens de onvrede mobiliseren om weer aan de macht te komen waarbij een racistische campagne niet wordt geschuwd. Voor deze partij geldt nog steeds het adagium: Neks no fout.
Tot slot: Window dressing
Bij de huidige toename van etnische ressentimenten in Suriname gaat ook de VHP van Santokhi niet vrijuit. Santokhi pretendeerde de exclusieve Creoolse claim op nationaal en multi-etniciteit te doorbreken door onder zijn leiding de VHP te transformeren tot een multi-etnische partij met een nationale visie en bromkidyari-filosofie, de filosofie van de veelkleurige bloementuin in de betekenis van de partij openstellen voor verschillende etnische groepen. Echter, de bromkidyari-filosofie van Santokhi is een uiterlijke façade want in zijn veel bekritiseerde family en friends-beleid zien we vooral mensen die op hem lijken. Hiermee is Santokhi evenals de NDP mede verantwoordelijk voor de eruptie van etnische ressentimenten binnen de Surinaamse samenleving.
Van de NDP als oppositiepartij die terug wil naar het machtscentrum na mei 2025 mag worden verwacht dat zij reflecteert op gemaakte fouten in het verleden, afstand neemt van corrupte figuren binnen de eigen gelederen en duidelijk maakt wat zij anders gaat doen dan in de periode 2010-2020 toen zij aan de macht was, in plaats van raciaal gif in de Surinaamse samenleving te verspreiden door al dan niet aan deze partij gelieerde personen.
Wat we dus in de Surinaamse politiek zien is dat begrippen als nationaal en multi-etniciteit slechts fungeren als Window dressing waar achter gewoon etnische politiek schuilgaat en waarbij raciale politiek niet wordt geschuwd.
- Published in BIBLIOTHEEK, Suriname, Taal & Literatuur











