Black Lives Matter en de antiracisme-golf

Hans Ramsoedh

De poli­tiemo­ord op de 46-jarige Afro-Amerikaan George Floyd in Min­neapo­lis in de VS op 25 mei j.l. heeft wereld­wi­jd geleid tot een golf van anti-racis­me­protesten. Behalve in veel Amerikaanse ste­den gin­gen ook in andere ste­den buiten de VS demon­stran­ten de straat op om te pro­test­eren tegen racisme en dis­crim­i­natie. Sociale media spe­len een belan­grijke rol bij deze mon­di­ale protesten. Op film­beelden die viraal gin­gen is te zien hoe een blanke agent acht minuten en 46 sec­on­den lang zijn knie in de nek van Floyd druk­te, dit ondanks dat het geboei­de slachtof­fer riep I can’t breathe en omstanders tev­ergeefs vloek­end en scheldend de agent tot de orde probeer­den te roepen. Deze moord op Floyd staat niet op zichzelf, maar past in patroon van struc­tureel racis­tisch poli­tiegeweld in de VS jegens Afro-Amerika­nen. Ter­wi­jl ik dit schri­jf (zonda­gavond 14 juni) wordt op het jour­naal meld­ing gemaakt van het doo­d­schi­eten van een onge­wapende 27-jarige Afro-Amerikaan door een blanke agent in Atlanta, de zoveel­ste in een rij. Nee, het houdt niet op in de VS!

George Floyd

Anti-racis­me­protesten en beelden­storm in de VS
Deze moord lei­d­de behalve tot mas­sale protesten in veel Amerikaanse ste­den ook tot een beeld­storm  in dit land. Veel stand­beelden van lei­ders en gen­er­aals tij­dens de Amerikaanse burg­eroor­log (1861–1865) van de zuidelijke stat­en wer­den neerge­haald die sym­bool staan voor de slav­ernij in de VS. Die woede bij deze beelden­storm in de VS is begri­jpelijk aangezien het idee van blanke supre­matie in de zuidelijke stat­en van de VS met de beëindig­ing van de burg­eroor­log niet is verd­we­nen. Hier domineren stand­beelden van zuidelijke leg­erlei­ders (zoals Robert E. Lee) en op veel over­hei­ds­ge­bouwen wap­pert nog steeds de con­fed­er­atievlag (vlag van de zuidelijke stat­en tij­dens de burg­eroor­log). De stri­jd tussen blank en zwart is nooit opge­houden en de blanke supre­matie is nog steeds springlevend. Tot mid­den jaren zes­tig gold­en in veel stat­en in de VS wet­ten (Jim Crow-wet­ten) die rassen­schei­d­ing opleg­den. Ondanks de afschaffing van deze wet­ten is het insti­tu­tion­eel racisme (rassendis­crim­i­natie door over­he­den, bedri­jven, onder­wi­jsin­stellin­gen en andere grote organ­isaties) in de VS springlevend gebleven en met name in het optre­den van de poli­tie jegens Afro-Amerika­nen. Jonge Afro-Amerika­nen kri­j­gen van huis uit het advies in een omgev­ing waar de poli­tie aan­wezig is niet te gaan ren­nen omdat de kans groot is dat zij door een poli­tieko­gel wor­den getrof­fen.
Als reac­tie op het racis­tis­che poli­tiegeweld in de VS richt­ten Afro-Amerikaanse activis­ten Black Lives mat­ter op in 2013 om daarmee het poli­tieop­tre­den aan de kaak te stellen.

Ik kan mij heel goed voorstellen dat na de moord op George Floyd de aan­dacht zich nu ook richt op sym­bol­en van blanke supre­matie en racisme in de Amerikaanse samen­lev­ing. De aan­dacht richt zich daar­bij nu ook op het Capi­tool in Wash­ing­ton D.C. waarin zow­el de Senaat als het Con­gres is geves­tigd. In het Capi­tool is ook de Nation­al Stat­u­ary Hall te vin­den waar­bij alle Amerikaanse stat­en twee beelden hebben geleverd voor de zuilen­ga­ler­ij. In deze galer­ij domineren voor de zuidelijke stat­en beelden van per­so­n­en die voor­standers waren van hand­hav­ing van de slav­ernij. Een bezoek aan deze zuilen­ga­ler­ij is dan ook een con­frontatie met blanke supre­matie in de VS.

Anti-racis­megolf
Het poli­tieop­tre­den in de VS gaf ook een boost aan de anti-racisme-beweg­ing in West-Europa. Ook hier gin­gen in veel ste­den demon­stran­ten de straat op om te pro­test­eren tegen racisme en dis­crim­i­natie. Op Tweede Pinks­ter­dag (1 juni) vond in Ams­ter­dam een grote man­i­fes­ta­tie plaats die gevol­gd werd door protest­man­i­fes­ta­ties in andere ste­den in Ned­er­land. Lei­ders van deze man­i­fes­ta­ties zijn actief bin­nen de Anti-Zwarte Piet-Beweg­ing. Zij zien Zwarte Piet als een uit­ing van racisme en pleit­en al jaren voor uit­ban­ning van dit racis­tis­che ver­schi­jnsel. Het debat over Zwarte Piet heeft geleid tot een polar­isatie in de Ned­er­landse samen­lev­ing. Met de tragis­che dood van George Floyd kreeg de Anti-Zwarte Piet-beweg­ing in Ned­er­land de wind in de rug mee, want waar het eerder niet luk­te om duizen­den op straat te kri­j­gen om te demon­str­eren tegen racisme en dis­crim­i­natie, luk­te het nu wel. Ook in de media ontstond brede aan­dacht voor racisme en dis­crim­i­natie in de Ned­er­landse samen­lev­ing. Het nieuws, de actu­aliteit­en­rubrieken op radio en tv en de kran­ten hebben inmid­dels volop aan­dacht voor dit the­ma.
Ook pre­mier Rutte begint langza­mer­hand tot inkeer te komen. Daar waar hij aan­vanke­lijk over Zwarte Piet zei dat deze nu een­maal zwart is en daar niets aan kan doen, verk­laarde hij kort­gele­den tij­dens een debat in de Tweede kamer naar aan­lei­d­ing van de anti-racismedemon­straties in Ned­er­land inmid­dels nu meer begrip te hebben voor mensen die zich gedis­crim­i­neerd voe­len door de geschmink­te hulp van Sin­terk­laas. Vol­gens hem is Zwarte Piet echter geen staat­saan­gele­gen­heid. Hij is er wel van over­tu­igd dat over een aan­tal jaren er bij­na geen Pieten meer zwart zullen zijn. Ruttes onverwachte ont­boezem­ing wordt beschouwd als his­torisch. Dat was het ook toen Rutte erk­ende dat niet alleen in de VS sprake is van racisme en dis­crim­i­natie, maar dat ook in Ned­er­land mensen aan den lijve ervaren dat zij niet wor­den beo­ordeeld op hun toekomst maar op hun verleden, niet als indi­vidu wor­den aange­spro­ken maar op de groep waar ze uit voortkomen, niet op hun gedrag maar op hun geloof. Alleen had Rutte het niet over insti­tu­tion­eel racisme, maar over sys­temis­che prob­le­men in de Ned­er­landse samen­lev­ing. What’s in a name zou ik zeggen, als we maar het­zelfde bedoe­len.

Anti-racismedemon­stratie op de Dam in Ams­ter­dam

Omgaan met een schaamtevolle herin­ner­ing
Naast de vele protest­demon­straties wer­den ook in West-Europa (Enge­land, Frankrijk, Bel­gië) beelden neerge­haald of beklad van per­so­n­en die wor­den geas­so­cieerd met slaven­han­del en racisme. Ook in Ned­er­land moesten stand­beelden het ont­gelden, onder andere Jan Pieter­szoon Coen (1587–1629), Piet Hein (1577–1629) en gen­er­aal Van Heutz (1851–1924). Deze stand­beelden zijn al enige tijd omstre­den omdat ze in links activis­tis­che krin­gen wor­den beschouwd als sym­bol­en van een besmette kolo­niale erfe­nis.

Hoewel ik begrip heb voor beelden­storm in het zuiden van de Verenigde Stat­en aangezien het daar gaat om sym­bol­en van blanke supre­matie, onder­drukking en rassen­haat, ben ik geen voor­stander van een beelden­storm in Ned­er­land. Ned­er­land is namelijk geen Verenigde Stat­en en kent geen grootse tra­di­tie van mon­u­menten en stand­beelden als sym­bol­en van blanke supre­matie. Veel stand­beelden zijn in de negen­tiende eeuw en in de eerste helft van de twintig­ste eeuw neergezet met als doel een nation­aal besef en zelf­beeld te creëren.

Demon­stratie tegen racisme en dis­crim­i­natie

Met een beelden­storm her­schri­jven we de geschiede­nis niet. Boven­di­en wor­den in de euforie iedere dis­cussie en nuance over­bo­ord gegooid. Zijn in de Verenigde Stat­en deze stand­beelden sym­bool van nog steeds bestaande rassen­haat, Ned­er­landse stand­beelden zoals van  J.P. Coen en gen­er­aal Van Heutz staan voor mij sym­bool voor een schaamteloos Ned­er­lands kolo­ni­aal verleden. Met de ver­wi­jder­ing van hun stand­beelden verd­wi­jnt daarmee niet ook de donkere bladz­i­jde in de Ned­er­landse geschiede­nis. Door het weghalen van deze stand­beelden uit de open­bare ruimte zijn we (onbe­wust) bezig de min­der floris­sante aspecten uit de Ned­er­landse geschiede­nis uit het col­lec­tieve  bewustz­i­jn weg te poet­sen, alsof we daarmee ver­lost wor­den van de pijn­lijke kan­ten van de Ned­er­landse kolo­niale geschiede­nis. Icon­o­clasme (ver­wi­jder­ing of verni­etig­ing van beelden) roept bij mij asso­ci­aties met blinde woede, niet voor rede vat­baar en fun­da­men­tal­isme, zoals de verni­etig­ing van de boed­dhabeelden in Bamyan in Afghanistan door de Tal­iban in 2008 of de verni­etig­ing van arche­ol­o­gisch cul­tureel erf­goed door Islami­tis­che fun­da­men­tal­is­ten in Irak en Syrië. Fun­da­men­tal­isme is per defin­i­tie onver­draagza­am, wijst dialoog af en daarmee eindigt ook elke dialoog. Ik geef de voorkeur aan his­torische dis­claimers bij stand­beelden die het hele ver­haal vertellen: een pla­que­tte met tekst toevoe­gen bij bijvoor­beeld het stand­beeld van gen­er­aal Van Heutz waarop zijn ver­ant­wo­ordelijkheid voor zijn koel­bloedig optre­den in Atjeh waar­bij duizen­den doden vie­len wordt ver­meld of dat J.P. Coen behalve de stichter is van Batavia (het huidi­ge Jakar­ta) op de Ban­da-eilan­den meer dan duizen­den mensen liet ver­mo­or­den.

Bekladding stand­beeld Piet Hein in Rot­ter­dam

Ned­er­lands soma­tisch norm­beeld
Zoals Glo­ria Wekker schri­jft (Witte onschuld 2017) beschouwde Ned­er­land zich lange tijd in vel­er­lei opzicht­en als een gid­s­land voor andere volken en naties: een ethis­che natie, kleuren­blind en vrij van racisme. Racisme kwam voor in Zuid-Afri­ka tij­dens het blanke aparthei­d­sregime en in de VS, niet hier. Dit is het Ned­er­landse zelf­beeld of de Ned­er­landse zel­frep­re­sen­tatie. De prak­tijk is echter een andere: allochtone kinderen kri­j­gen op de basiss­chool in vergelijk­ing met autochtone kinderen struc­tureel een lager doorstroomad­vies, allochtone stu­den­ten kun­nen geen stage­plek vin­den, er is dis­crim­i­natie bij sol­lic­i­taties en op de arbei­ds­markt, poli­tie en belast­ing­di­enst doen aan etnisch pro­fil­eren. Dit is insti­tu­tion­eel of ver­ti­caal racisme. Ook alledaags of hor­i­zon­taal racisme is voor veel allochto­nen een realiteit. In dit ver­band wil ik wijzen op het Ned­er­lands soma­tisch norm­beeld met betrekking tot het Ned­er­lan­der-zijn (dit con­cept ontleen ik aan de Utrechtse soci­olo­gie hoogler­aar Har­rie Hoetink die het gebruik­te in zijn analyse van de Curaçaose samen­lev­ing). Soma­tisch norm­beeld ver­wi­jst naar het beeld dat door leden van een groep als norm en ideaal wordt beschouwd. Het blank-zijn is de maat­staf voor mooi en de sleu­tel tot sociale waarder­ing. Het func­tion­eert in het soci­aal ver­keer voorts als een sor­teer­ma­chine en fungeert als cri­teri­um voor in- en uit­sluit­ing. De bek­ende autochtone Ned­er­landse vraag aan mensen met een kleur ‘waar kom je van­daan’ vaak gevol­gd door ‘waar kom je echt van­daan’ hangt in mijn optiek samen met het soma­tisch norm­beeld van autochtone Ned­er­lan­ders: een Ned­er­lan­der is BLANK (en BLOND en heeft BLAUWE OGEN). Een ieder die niet aan dit beeld vol­doet is dus per defin­i­tie geen geves­tigde maar een buiten­staan­der. Ook de derde en vierde gen­er­atie Ned­er­lan­der die niet blank is zal voort­durend met de vraag gecon­fron­teerd wor­den: ‘Waar kom je echt van­daan?’ Het betekent dat als we racisme en dis­crim­i­natie willen bestri­j­den het belan­grijk is dat we erken­nen dat er inmid­dels Ned­er­lan­ders zijn in aller­lei ‘geuren en kleuren’.

Stand­beeld J.P. Coen

Erken­ning in plaats van ontken­ning
Hoopgevend bij alle protest­demon­straties is het geza­men­lijk protest van blank en gek­leurd. Deze demon­straties beteke­nen een kan­telpunt met betrekking tot het ver­schi­jnsel racisme en dis­crim­i­natie in de Ned­er­landse samen­lev­ing. Ik sluit niet uit dat het geza­men­lijke en mas­sale protest bij pre­mier Rutte geleid heeft tot zijn omme­keer: ein­delijk erken­ning door de pre­mier dat we ook in Ned­er­land te mak­en met alledaags en sys­temisch (insti­tu­tion­eel) racisme. Ik ben dan ook voorzichtig opti­mistisch over de aan­pak van racisme en dis­crim­i­natie in Ned­er­land. Zolang we racisme en dis­crim­i­natie beschouwen als ‘rotte appels en verder is er niets aan de hand’ komen we geen stap verder. Een struc­turele aan­pak begint echter met erken­ning en herken­ning van het prob­leem in plaats van ontken­ning zoals tot voor kort het geval is geweest. Met een erken­ning kan ook het gesprek begin­nen en geza­men­lijk wor­den gezocht naar oplossin­gen. De afgelopen mas­sale protest­demon­straties beschouw ik dan ook als een klaroen­stoot.

TOP